Sranan omarmde ruim 50 jaar geleden Srefidensi, de poëtische creatie van Trefossa, als naam voor zijn onafhankelijkheid. Srefidensi betekende naast staatsrechtelijke en volkenrechtelijke soevereiniteit de nieuwgeboorte van een democratische rechtsstaat. In de grondwet, die unaniem door de gekozen volksvertegenwoordiging was aangenomen, waren verkiezingen, onafhankelijke rechtspraak, de scheiding der machten en grondrechten gewaarborgd. Op 25 november 1975 stoelde Srefidensi op de driepoot: soevereiniteit, democratische rechtsstaat en mensenrechten.

Srefidensi ondermijnd
Met de bloedige militaire staatsgreep van 25 februari 1980 werd de grondwet ernstig geschonden. Van de driepoot waren er twee doorgezaagd: de democratische rechtsstaat en de mensenrechten. Srefidensi was ondermijnd. De jonge republiek was haar belangrijkste fundament voor een betere toekomst kwijt: vreedzaam samenleven. Nu gold het recht van de sterkste. Met de introductie van moord en foltering als politieke instrumenten zouden ernstige mensenrechtenschendingen, misdrijven tegen de menselijkheid en burgeroorlog veel Surinamers tot slachtoffer maken.

Als we het aantal doden door dit soort geweld onder de militaire dictaturen van Suriname (1980–1987/1990–1991) en Brazilië (1964–1985) — gecorrigeerd naar omvang van de bevolking — vergelijken, dan lag dat van de republiek Suriname 230 keer zo hoog. En dat in veel kortere tijd.

Vocabulaire van historische ontkenning
In de Trefossa-documentaire Mi a no mi vertelt muziekpedagoge Mavis Noordwijk dat zij in het pre-Srefidensi kladblokje van de dichter het woord srefidenki las. Cultuurhistorisch kan srefidenki als emancipatoir worden opgevat: autonoom en onafhankelijk denken, ook tegen de stroom in. De eerste 50 jaren van de republiek waren daar vol van! Er was individuele durf tot denken in journalistiek, advocatuur, vakbondswezen, onderwijs, wetenschap, politiek, muziek, literatuur, de andere kunsten en, niet te vergeten, op straat. Kritisch denken over kolonialisme, patronage, dictatuur, ongelijkheid en discriminatie. Het was voedingsbodem voor veel van het goede, mooie en blije dat het licht zag.

De suggestie van de president dat na 50 jaar ‘staatkundige onafhankelijkheid’ de fase van srefidenki is aangevangen, maakt deel uit van de vocabulaire van historische ontkenning. Staatscoöptatie van het vrijheidswoord srefidenki wekt anti-autoritaire argwaan. Srefidenki is een kwaliteit van kritisch burgerschap.

Toekomst vraagt erkenning
In december 1982 werden door de militaire dictatuur twee radiostations, het grootste vakbondscentrum en een drukkerij van een krant in brand geschoten. De brandweer mocht niet blussen. Onafhankelijke media kregen verschijningsverboden. Elk toegestaan medium kwam onder censuur. Het vernietigen van de platforms van srefidenki kon echter de totalitaire machtshonger niet stillen. Vijftien voormannen van de Surinaamse democratie werden gemarteld en doodgeschoten. In de regeringsverklaring van 1 mei 1983 waren vrije verkiezingen definitief geschrapt. Nederland was: 'Vijand nummer 1'.

Vandaag leggen Surinamers en vrienden van Suriname, nabestaanden en mensenrechtenactivisten bloemen bij het 8 December-gedenkteken in Amsterdam en het Nationaal Monument Bastion Veere – 8 December 1982 in Fort Zeelandia. Het is een eerbetoon aan hen die het hoogste offer brachten voor democratie en mensenrechten, inclusief het recht op srefidenki. In het veroordelende 8 December-vonnis in hoger beroep van 2023 werd korte metten gemaakt met de leugen van ‘op de vlucht neergeschoten’ en de ‘coup en invasie’-laster tegen de slachtoffers.

Een welvarende en rechtvaardigere toekomst vraagt erkenning van ontstaan, teloorgang en herstel van de driepoot van Srefidensi. Opdat wij allen doordrongen raken van de existentiële noodzaak tot consolidatie en versterking van de morele grondslag van Srefidensi.

Henry Does
essayist