Waarom Iran de controle over Hormuz niet kan opgeven

Een nieuwe kaart met twee rode lijnen die verder reiken dan de Straat van Hormuz, is het nieuwste symbool geworden van de escalerende uitputtingsslag tussen Iran en de VS.

De Revolutionaire Garde van Iran (IRGC) publiceerde maandag een kaart waarop een uitgebreid maritiem controlegebied is aangegeven, waaronder grote delen van de kustlijn van de Verenigde Arabische Emiraten (VAE). In het westen loopt een lijn van het westelijkste punt van het Iraanse Qeshm-eiland naar het emiraat Umm al Quwain in de VAE, terwijl in het oosten een tweede lijn Iran’s Mount Mobarak verbindt met het VAE-emiraat Fujairah.

Deze aankondiging volgde op een nieuwe Amerikaanse poging onder leiding van president Donald Trump om de belangrijke energiedoorgang – die sinds het begin van de VS-Israël oorlog tegen Iran op 28 februari vrijwel gesloten is – te openen. De Amerikaanse marine escorteert vastgelopen tankers door de zeestraat in het zogenoemde 'Project Freedom'.

Als verdere escalatie meldde de VAE maandag drone- en raketaanvallen, waaronder een die brand veroorzaakte bij een belangrijk energiecentrum in Fujairah. Dit waren de eerste dergelijke aanvallen in een Golfstaat sinds het staakt-het-vuren tussen de VS en Iran op 8 april. De VAE gaf Iran de schuld van de aanvallen. Hoewel Teheran de aanval niet officieel bevestigde, leek het dinsdag wel te erkennen verantwoordelijk te zijn, terwijl het ook de VS en hun acties in de regio verantwoordelijk stelde.

De Iraanse parlementsvoorzitter Mohammad Bagher Ghalibaf schreef dinsdag op sociale media dat "de voortzetting van de huidige situatie ondraaglijk is voor de Verenigde Staten, terwijl wij nog niet eens begonnen zijn."

Achter de schijn van zelfvertrouwen zeggen analisten echter dat Iran steeds afhankelijker is van de controle over de Straat van Hormuz als belangrijk onderhandelingsmiddel in de voortdurende oorlog met de VS en Israël, die formeel alleen op pauze staat door het staakt-het-vuren.


'Strategische gelijkmaker'
Door het maritieme verkeer in de Straat van Hormuz te verstoren – een doorgang voor ongeveer een kwart van de wereldwijde zeegebonden oliehandel en grote hoeveelheden vloeibaar aardgas en kunstmest – heeft Iran economische schade kunnen toebrengen aan de VS en de rest van de wereld. Dit heeft het land volgens experts onderhandelingskracht gegeven om zich te verzetten tegen Amerikaanse eisen, zoals het stoppen van het nucleaire programma.

De gevolgen zijn voelbaar in energiemarkten, scheepvaart en wereldwijde toeleveringsketens, waarbij het tankerverkeer daalde van gemiddeld 129 in februari tot vrijwel stilstand.

Mohammad Reza Farzanegan, professor economie van het Midden-Oosten aan de Universiteit van Marburg, noemt Iran’s controle over de Straat van Hormuz een "strategische gelijkmaker."

"Iran kan niet symmetrisch op tegen de Amerikaanse marine- en luchtmacht, maar het heeft de geografie aan zijn kant," zei Farzanegan tegen Al Jazeera. "Hormuz is smal, druk en economisch cruciaal. In zo’n gebied hoeft Iran geen grootschalige confrontatie aan te gaan om kosten op te leggen. Mijnvelden, raketten, drones, snelle boten, elektronische verstoring en de dreiging van gerichte aanvallen maken de doorgang risicovol, ook zonder totale sluiting."

Iran hoeft de Amerikaanse marine dus niet te verslaan om de economische effecten van oorlog te veranderen.

"Het hoeft alleen verzekeraars, scheepseigenaren en energietraders duidelijk te maken dat militaire druk op Iran kosten met zich meebrengt voor de wereldmarkt. Alleen die onzekerheid kan olie- en LNG-prijzen verhogen, de transportkosten doen stijgen en het conflict vertalen naar inflatie, voedselzekerheid en financiële markten," aldus Farzanegan.

Iran kan elk explosief projectiel inzetten om olie- of LNG-tankers af te schrikken. Tijdens het conflict heeft Iran laten zien te beschikken over een geavanceerd arsenaal van aanvalsdrones, snelle aanvalsboten met antischeepsraketten, raketwerpers en antitankgeleide wapens, mogelijk ook vanuit ondergrondse kustfaciliteiten.

Hoge prijs voor verstoringen
Iran betaalt echter een hoge prijs. Sinds 13 april handhaaft de VS een maritieme blokkade van alle Iraanse havens en scheepvaart, wat de export van olie, de invoer van essentiële goederen en de buitenlandse valuta-instromen beperkt. Prijzen stegen en miljoenen banen verdwenen of staan stil, mede door een vrijwel totale internetuitval in Teheran.

"Hormuz is waarschijnlijk Iran’s belangrijkste hefboom op dit moment, hoewel het een gevaarlijk wapen is," zegt Farzanegan. "Het geeft Iran onderhandelingsmacht omdat volledig gebruik ervan iedereen schade zou toebrengen."

De fragiele wapenstilstand tussen de VS en Iran kwam dinsdag onder druk te staan nadat de VAE Iran beschuldigde van een aanval op de olieraffinaderij in Fujairah. Deze raffinaderij exporteert dagelijks meer dan 1,7 miljoen vaten ruwe olie en geraffineerde brandstoffen, zo’n 1,7% van de wereldwijde dagelijkse vraag.

De aanval volgde op Amerikaanse meldingen dat twee Amerikaanse koopvaardijschepen met bescherming van geleide-missile destroyers de zeestraat waren gepasseerd. Iran ontkende dat schepen waren doorgelaten, ondanks bevestiging van rederij Maersk dat het Amerikaanse schip Alliance Fairfax de Golf had verlaten met Amerikaanse militaire escort.

De Amerikaanse strijdkrachten meldden ook zes Iraanse kleine boten te hebben vernietigd, wat Iran ontkende. Teheran stelde dat de VS bij hun aanvallen vijf burgers hadden gedood.

Muhanad Seloom, docent internationale politiek en veiligheid aan het Doha Institute for Graduate Studies, zegt dat de aanval op Fujairah laat zien dat Iran niet per se Amerikaanse koopvaardijschepen in de Hormuz-straat hoeft aan te vallen – het kan ook Golfstaten raken om de economische druk op de wereldmarkt hoog te houden.

"Iran probeert de Golfstaten te waarschuwen dat als de VS hen aanvallen, Iran hun infrastructuur zal vernietigen en een economische crash zal veroorzaken," aldus Seloom, verwijzend naar de Golfstaten die lid zijn van de GCC: Saudi-Arabië, VAE, Qatar, Koeweit, Oman en Bahrein.

Gedurende het conflict zijn minstens 6.413 raketten en drones afgevuurd op zeven Arabische landen in de regio, met de meeste gericht op de VAE. Abu Dhabi heeft zijn strategische partnerschap met Israël, een bondgenoot van de VS in de oorlog tegen Iran, versterkt sinds de normalisatie van de betrekkingen via de Abraham-akkoorden in 2020. Bovendien verliet de VAE vorige maand de OPEC en OPEC+, waar Saudi-Arabië feitelijk de leiding heeft.

Volgens Seloom speelt Iran in op deze regionale dynamiek.

"De grote vraag is nu wat dit betekent voor de GCC-landen en hoe lang ze hun strategische geduld blijven bewaren," zegt hij. "Op een gegeven moment kunnen ze dit als een existentiële bedreiging gaan zien."