De triasleer: Scheiding of spreiding der machten?

Het vraagstuk van de scheiding der machten staat opnieuw in de schijnwerpers. In De Nationale Assemblee (DNA) wordt momenteel intensief gediscussieerd over de onderlinge verhouding tussen de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. In een eerder artikel, getiteld Behoort het CHof tot de rechterlijke macht?, stond de vraag centraal of het Constitutioneel Hof tot de rechterlijke macht moet worden gerekend. De huidige discussie in DNA vloeit echter vooral voort uit ingediende wetsontwerpen die betrekking hebben op de positie en bevoegdheden van de drie staatsmachten.

Met name de rechterlijke macht staat in de belangstelling. Er zijn voorstellen tot wijziging van de Grondwet aanhangig die onder meer de instelling van een derde instantie binnen de rechterlijke organisatie mogelijk moeten maken. Daarnaast spelen wetsvoorstellen inzake de bezoldiging van leden van de rechterlijke macht, waarbij de onderlinge machtsverhoudingen een cruciale rol spelen. Deze ontwikkelingen maken een herbezinning op het beginsel van de scheiding der machten actueel.

In dit verband is het zinvol terug te grijpen op het gedachtegoed van de Franse jurist en filosoof Montesquieu (1689–1755), die bekendstaat als grondlegger van de zogenoemde Trias Politica. Traditioneel wordt deze leer aangeduid als de “scheiding der machten”. De vraag is echter of deze benaming wel geheel recht doet aan zijn oorspronkelijke bedoeling.

Verschillende staatsrechtgeleerden wijzen erop dat Montesquieu niet zozeer een strikte scheiding van machten voorstond, maar veeleer een systeem van machtenspreiding en evenwicht. In de Angelsaksische wereld wordt dit aangeduid als checks and balances. Zijn voornaamste doel was het tegengaan van despotisme: de situatie waarin één machthebber – bijvoorbeeld een vorst – zowel de wetgevende, uitvoerende als rechterlijke macht in handen heeft. Machtsmisbruik kon volgens hem worden voorkomen door een staatsinrichting waarin “macht de macht beteugelt”.

De ideeën van Montesquieu waren mede geïnspireerd door de Engelse filosoof John Locke. Zijn bekendste werk, De l'esprit des lois (Over de geest van de wetten), bevat een analyse van staatsvormen en machtsverhoudingen. Hoewel vaak wordt gesteld dat hij daarin een strikte scheiding van machten bepleitte, lijkt het juister te spreken van een normatieve visie op machtsbalans. Het ging hem primair om het voorkomen van machtsconcentratie ter bescherming van de burgerlijke vrijheid.

De klassieke Triasleer ontstond als reactie op het feodale bestuur van zijn tijd, waarin de macht veelal geconcentreerd was bij één heerser. Zijn theorie was bedoeld om een einde te maken aan onbeperkte en willekeurige machtsuitoefening. Vrijheid kon slechts bestaan wanneer de staatsmacht werd verdeeld en organen elkaar wederzijds controleerden.

De vraag rijst in hoeverre deze leer vandaag de dag onverkort van toepassing is. Kijken wij naar de Surinaamse Grondwet, dan blijkt uit artikel 70 dat de wetgevende macht gezamenlijk wordt uitgeoefend door De Nationale Assemblee en de Regering. Reeds hieruit volgt dat geen sprake is van een absolute scheiding der machten. De wetgevende bevoegdheid is immers verdeeld tussen parlement en regering.

Het initiatief tot wetgeving berust doorgaans bij de regering (uitvoerende macht). De wetten worden vervolgens door DNA behandeld en aangenomen, waarna zij pas in werking treden na bekrachtiging en afkondiging door de president (eveneens uitvoerende macht). Dit samenspel onderstreept dat de machten niet strikt gescheiden opereren, maar elkaar aanvullen en begrenzen.

Oorspronkelijk werd aangenomen dat de rechterlijke macht uitsluitend belast was met het toepassen van de wet. Aan Montesquieu wordt de opvatting toegeschreven dat de rechter slechts “bouche de la loi” – de mond van de wet – zou zijn. In de praktijk is echter gebleken dat rechtspraak meer inhoudt dan louter mechanische toepassing van regels. De rechter moet wetten interpreteren en toepassen op concrete gevallen, waarbij rechtsontwikkeling onvermijdelijk is.

Zoals oud-president van het Hof van Justitie, mr. John von Niesewand, reeds in 2008 opmerkte (SJB 2008 no. 1), heeft de rechter zich ontwikkeld tot bewaker van de rechtsstaat. De rechterlijke macht oefent controle uit op het handelen van politieke organen, zelfs wanneer deze zich beroepen op politieke legitimatie, voor zover de handhaving van de rechtsorde in het geding is. Daarmee is de rechter een geïntegreerd onderdeel geworden van het constitutionele machtsevenwicht.

Deze ontwikkeling heeft ertoe geleid dat sommigen spreken van een verschuiving van de rechtsstaat naar een “rechtersstaat”. Of deze kwalificatie terecht is, kan worden betwist, maar duidelijk is dat de rechterlijke macht een actievere rol vervult in het waarborgen van de constitutionele balans.

Carlo Jadnanansing