Hoogleraar Yvonne Donders gaat in op mensenrechten en culturele diversiteit.
De universele geldigheid van mensenrechten betekent niet dat alle landen en culturen identiek moeten zijn. "Universaliteit is geen uniformiteit. Gelijkheid omvat juist ook het recht om anders te zijn." Met die boodschap hield prof. mr. dr. Yvonne Donders, lid van het VN-Mensenrechtencomité en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, onlangs een openbare lezing over de relatie tussen mensenrechten en culturele diversiteit.

De lezing werd gehouden door Stichting Projekta in samenwerking met het Centre for Civil and Political Rights (CCPR) uit Genève en trok een breed publiek naar Spice Quest. Donders ging in op de vraag hoe universele mensenrechten zich verhouden tot culturele tradities en lokale identiteiten. Volgens haar vormen cultuur en culturele identiteit een wezenlijk onderdeel van de menselijke waardigheid en worden culturele rechten daarom ook beschermd binnen het internationale mensenrechtensysteem.

"Mensenrechten bieden een bandbreedte waarbinnen ruimte bestaat voor verschillen," stelde zij. Tegelijkertijd benadrukte de hoogleraar dat culturele tradities niet onbeperkt kunnen worden ingeroepen wanneer zij schade toebrengen aan individuen of groepen. Als voorbeeld noemde zij situaties waarin kinderen of andere kwetsbare personen worden benadeeld. "Cultuur is niet statisch, maar voortdurend in ontwikkeling. Culturele gebruiken hoeven niet altijd volledig te verdwijnen, maar kunnen ook worden aangepast."


Technologie brengt nieuwe uitdagingen
Tijdens de discussie stelde minister Dirk Currie van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur vragen over de invloed van sociale media, digitalisering en kunstmatige intelligentie op cultuur en mensenrechten. Volgens Donders heeft digitalisering weliswaar bijgedragen aan een grotere toegankelijkheid van cultuur, maar brengt zij ook nieuwe risico's met zich mee. Zij wees op de snelle verspreiding van desinformatie en de mogelijkheid dat kunstmatige intelligentie bestaande vooroordelen versterkt doordat algoritmen niet altijd neutraal zijn.

Een belangrijk deel van de bijeenkomst stond in het teken van de verplichtingen die staten aangaan wanneer zij internationale mensenrechtenverdragen ratificeren. Donders legde uit dat landen vrijwillig besluiten zich bij VN-verdragen aan te sluiten. Zodra een verdrag is geratificeerd, rust echter de verplichting op de overheid om wetgeving en beleid daarmee in overeenstemming te brengen.

"Landen kunnen zich niet jarenlang blijven verschuilen achter het argument dat bepaalde rechten niet passen binnen de samenleving of dat daarvoor onvoldoende draagvlak bestaat," zei zij. Volgens haar moet de overheid actief aantonen dat zij werkt aan de verwezenlijking van die rechten. Daarbij noemde zij onder meer mensenrechteneducatie in het onderwijs, het tegengaan van discriminatie en vooroordelen en een open maatschappelijke dialoog als belangrijke instrumenten.

Rol van maatschappelijke organisaties
Ook de rol van maatschappelijke organisaties kwam aan bod. Volgens Donders zijn juridische instrumenten alleen niet voldoende om mensenrechten daadwerkelijk te beschermen. Organisaties uit het maatschappelijk middenveld leveren een belangrijke bijdrage door bewustwording te creëren, maatschappelijke discussies te stimuleren en via zogenoemde schaduwrapporten toezicht te houden op de naleving van internationale mensenrechtenverplichtingen.

De bijeenkomst maakte deel uit van de samenwerking tussen Stichting Projekta en het Centre for Civil and Political Rights, dat landen ondersteunt bij de uitvoering van internationale mensenrechtenverdragen.