In het vorige artikel (deel 3) behandelde ik Socrates' visie op de democratie. In dit deel wil ik de paradox tussen denken en macht bespreken: de tegenstelling tussen de idealen die we hebben voor een rechtvaardige samenleving en de praktijk van macht uitoefenen.

De paradox verwijst naar de spanning tussen wat we denken dat goed is voor de samenleving (de ideale filosofieën) en hoe macht in de werkelijkheid vaak wordt geconcentreerd in de handen van een kleine groep. Terwijl veel denkers streven naar rechtvaardigheid en gelijkheid, wordt de macht in politieke systemen vaak gemanipuleerd door kleine groepen die hun eigen belangen bevorderen.

Deze paradox is door de eeuwen heen een constante. Van het Romeinse Rijk tot het Ottomaanse Rijk en van Byzantium tot de islamitische wereld: telkens zien we hoe systemen die in theorie rechtvaardigheid en collectief belang bevorderen, in de praktijk worden gekaapt door machtige kleine groepen.

Voorbeelden uit de geschiedenis:
- Romeinse Rijk: Oorspronkelijk was Rome een republiek waarin de macht bij het volk lag, maar het veranderde al snel in een keizerrijk, waar de macht geconcentreerd werd in de handen van de keizer en een kleine groep, ten koste van sociale rechtvaardigheid.

- Ottomaanse Rijk: De sultan was zowel politiek als religieus leider, maar de werkelijke macht lag bij de groep van viziers en pashas. Hoewel er een rechtvaardigheidsideaal was gebaseerd op de islamitische wet, werd dit vaak verwaarloosd ten gunste van politieke stabiliteit en de belangen van de machthebbers.

- Byzantijnse en Habsburgse Rijken: In beide rijken was de keizer niet alleen een politiek leider, maar ook een religieus symbool van goddelijke rechtvaardigheid. Toch was het politieke systeem sterk gecentraliseerd en vaak gekarakteriseerd door corruptie en machtsstrijd tussen verschillende kleine groepen.

De gemeenschappelijke draad
Wat al deze rijken gemeen hebben, is de concentratie van macht in handen van een kleine groep, ondanks het feit dat deze systemen vaak grote idealen van rechtvaardigheid of collectief welzijn promoten. In werkelijkheid werden deze idealen vaak gebruikt om de machtsstructuren van de kleine groep machthebbers te legitimeren, waardoor de paradox tussen theorie en praktijk zichtbaar werd.

Waarom blijft de paradox bestaan?
De paradox blijft bestaan omdat macht, eenmaal geconsolideerd, moeilijk op te geven is. Het systeem zelf biedt middelen voor de kleine groep die de macht heeft om zichzelf te blijven versterken, en de ideologieën die rechtvaardigheid of gelijkheid zouden moeten bevorderen, kunnen vaak worden gebruikt om de status quo in stand te houden. Dit geldt niet alleen voor oude rijken, maar ook voor moderne systemen.

Conclusie
De paradox tussen denken en macht is een tijdloze strijd: ideale systemen van rechtvaardigheid en gelijkheid worden vaak gekaapt door een kleine groep. Dit patroon is door de geschiedenis heen te zien in zowel westerse als niet-westerse rijken. De uitdaging is om deze paradox te doorbreken, door democratie en rechtvaardigheid te waarborgen en de macht niet te concentreren in de handen van enkelen.

In het laatste deel ga ik in op de oorzaken en mogelijke oplossingen om deze paradox te doorbreken. Uiteindelijk ligt de verantwoordelijkheid bij ons als burgers: wij bepalen hoe de paradox tussen denken en macht zich verder zal ontwikkelen.

Ismaël Kalaykhan