Socrates wordt beschouwd als de grondlegger van de westerse filosofie, en zijn kritische benadering van de democratie boeit me nog steeds. In dit artikel wil ik zijn visie op de democratie, vooral in het oude Athene, bespreken.

Socrates was kritisch over de Atheense democratie, voornamelijk vanwege zijn bezorgdheid over de kwaliteit van het leiderschap en de rol van de massa. Zijn kritiek richtte zich niet zozeer tegen participatie zelf, maar tegen de gevaren van onwetendheid en emotie in het politieke proces. Wat hij afwees, was niet het idee van zelfbestuur, maar de uitvoering ervan door een onwetende massa, zonder wijsheid.

Socrates’ kritiek op de Atheense democratie:
Onwetendheid van de massa
Socrates zag de democratie als een systeem waarin onwetende mensen belangrijke politieke beslissingen namen. Hij geloofde niet dat de massa, zonder de juiste kennis, in staat was goede keuzes te maken. In Plato’s Republiek vergelijkt hij de staat met een schip dat wordt bestuurd door een kapitein, niet door de bemanning, omdat alleen de kapitein (de filosoof) de juiste kennis bezit om het schip veilig te leiden.

Populisme en demagogie
Socrates was bezorgd dat charismatische leiders (demagogen) de massa zouden manipuleren met populistische retoriek en tijdelijke beloftes. Dit zou leiden tot slechte beslissingen die de samenleving schade zouden toebrengen. In de Apologie zegt hij dat hij zich niet wilde laten leiden door de vluchtige emoties van de massa.

Volksvreugde en impulsieve beslissingen
Socrates vond dat besluiten vaak werden genomen onder invloed van tijdelijke emoties, zoals woede of angst, wat leidde tot impulsieve en destructieve keuzes. Hij geloofde niet dat de massa in staat was om het welzijn van de staat op de lange termijn te waarborgen.

Het proces tegen Socrates
Socrates werd in 399 v.Chr. aangeklaagd door de democratische staat Athene wegens het ondermijnen van de jeugd. Het proces werd gezien als een voorbeeld van de gevaren van democratie, waarbij de massa een individu onterecht kon veroordelen onder invloed van populistische gevoelens.

Socrates’ alternatief: de filosoof-koning
Socrates pleitte voor een "filosoof-koning" als de ideale leider – iemand die wijsheid en kennis bezat om in het belang van de gemeenschap te regeren. Hij geloofde dat regeren niet iets was voor de massa, maar voor de meest bekwame individuen. Dit was een aristocratische visie op politiek, waarin filosofen de macht uitoefenden, niet op basis van populariteit, maar op basis van kennis.

Relevantie in de moderne tijd
Socrates’ kritiek op de democratie van zijn tijd kan ook worden toegepast op moderne democratieën. In de huidige politiek zien we vaak populisme, emotionele manipulatie en onwetendheid bij het nemen van beslissingen. Het idee dat filosofen of deskundigen een grotere rol spelen in het politieke proces is nog steeds relevant, vooral in het debat over technocratie of expertbestuur.

Conclusie
Socrates vreesde dat democratie zou leiden tot beslissingen die genomen werden door een onwetende massa, gedreven door populisme. Zijn alternatief, de "filosoof-koning", was een pleidooi voor een politieke aristocratie van de meest wijze individuen. Vandaag de dag kunnen we ons afvragen: is er echt iets veranderd? Zijn we nog steeds kwetsbaar voor de gevaren die Socrates al zo lang geleden benoemde?

In het volgende deel ga ik dieper in op de paradox van het denken en de macht, en geef ik enkele voorbeelden om dit verder te verduidelijken.

Ismaël Kalaykhan