Recensie: Democratische leeservaring

‘Hoewel gouverneur Kielstra alles in het werk stelde om de Surinaamse defensie te versterken, wees het Nederlandse kabinet in Londen zijn oproepen tot militaire uitbreiding af. Ook de militaire dienstplicht voor mannelijke Surinamers werd door de regering niet noodzakelijk geacht. Zij had geen hoge dunk van gekleurde en zwarte militairen en vond dat ‘nikkertjes’ op Amerikanen met hun rassenscheiding geen indruk zouden maken. Het Nederlandse kabinet hield daarom zijn troepenmacht in Suriname zo ‘wit’ mogelijk...

Hoewel in 1941 circa 500 Surinaamse vrijwilligers zich aanmeldden voor de in Canada opgerichte Prinses Irene Brigade, werden zij, op enkele tientallen na, door de Nederlandse regering in ballingschap in Londen geweigerd vanwege de veronderstelde raciale spanningen die hun aanwezigheid mogelijk zou oproepen bij de Nederlandse dienstplichtigen uit Zuid-Afrika. Ook nu stelde de Nederlandse premier Gerbrandy geen prijs op ‘nikkertjes’. Een opmerkelijk besluit, want blijkbaar wogen voor de Nederlandse regering de gevoelens van Nederlandse dienstplichtigen uit Zuid-Afrika zwaarder dan het belang van de bevrijding van Nederland met inzet van gekleurde troepen.’

Bij het lezen van voorgaande passages in het onlangs verschenen boek Democratie, politiek en politieke cultuur in Suriname – De etnische logica van de macht van historicus dr. Hans Ramsoedh, ontkwam ik niet aan een gevoel van resonantie met de wereld van vandaag: de morele catastrofe van de Verenigde Staten, waar antimigranten racisme officieel regeringsbeleid is; de genocide en etnische zuivering van de Palestijnen, door de Israëlische apartheid worden gefinancierd en bewapend; en de losgeslagen ‘minister van Oorlog’ die zijn moorddadige doctrine van ‘onderhandelen met bommen’ uitschreeuwt, terwijl kritische journalisten tegen rechterlijk besluit in uit het Pentagon worden geweerd. Ik kreeg ook associaties met het manifeste antimigranten racisme in Nederland en andere Europese staten. Racisme ondermijnt het gelijkheidsbeginsel, het fundament van de democratie.

Democratische leeservaring

Het gevoel van resonantie dat ik bij het lezen ervoer, was niet beperkt tot de eerdere aanhaling; het kwam bij herhaling op. De bron daarvan zie ik gelegen in de gelaagdheid en het meervoudige perspectief van de toegankelijke mix van boeiende historische feiten, theoretische reflectie en moedige conclusies. Zijn theoretische bronnen zijn noch eurocentrisch, noch euro-aversief, maar Surinaams en mondiaal. Informatief is zijn comparatieve studie van Guyana, Trinidad & Tobago en Suriname als het gaat om democratie in relatie tot interetnische wrijvingen en samenwerking. In zijn samenvatting en analyse laat hij onderbouwd zien hoe de dynamiek en wisselwerking van het democratische stelsel, de politieke organisatie en de politieke cultuur uitkomsten voor land en bevolking bepalen.

De auteur maakt zijn uitgangspunten, doelstellingen, perspectieven, wegingen en oordelen inzichtelijk. Door zorgvuldige onderbouwing en bronvermeldingen is helder waarom hij zus of zo van mening is. Al lezend kun je instemmen, verschillen of vraagtekens plaatsen. Als lezer voel je je uitgenodigd zelf te denken en er iets van te vinden. Het schonk mij een democratische leeservaring.

Prijs van macht zonder moraal
In zijn epiloog staat de auteur stil bij de eerder getoonde endemische problemen van etnische fragmentatie, cliëntelisme, corruptie en georganiseerde criminaliteit die de zwakke democratische en rechtsstatelijke instituties ondermijnen. In zijn eerdere hoofdstukken kwamen ook armoede, sociale ongelijkheid en de invloed van (crimineel) kapitaal op politieke partijen aan bod. In de geest van de Amerikaanse filosoof en pedagoog John Dewey wijst de auteur op het belang van democratie als een ‘way of life’, met een sleutelrol voor burgers c.q. kiezers. Hij benadrukt het belang van burgerschapsvorming, ‘waarbij het onderwijs fungeert als een sleutelmechanisme voor de cultivering van democratische attitudes, oordeelsvorming en maatschappelijke betrokkenheid.’

Zelfbeheersing
Een gedachte die de verschillende vormen van normoverschrijdend gedrag, zoals nepotisme, corruptie en schendingen van mensenrechten, bij mij opriepen, was het belang en de uitdaging van zelfbeheersing. Zonder zelfbeheersing geen ethisch gedrag. In omstandigheden van armoede, waarbij mensen twee of meer banen nodig hebben in een poging het hoofd boven water te houden, geen tijd hebben voor ontspanning (lees: herstel), of andere omstandigheden van chronische stress, zoals conflict, geweld en trauma, raakt de batterij van zelfbeheersing leeg en wordt wilsvermoeidheid c.q. onverschilligheid de menselijke conditie.

Naast kennis en inzicht is emotionele zelfregulatie onmisbaar om integer gedrag, ook onder druk, waar te maken. Humanisering van de samenleving, waarbij een weg uit een leven van hosselen zonder discretionaire tijd voor recuperatie, reflectie en relaties mogelijk wordt, schept contextueel ruimte voor een op waarden gebaseerde maatschappelijke en politieke betrokkenheid. Of, zoals Trefossa ons voorhield in het volkslied: ‘Al wat goed is te betrachten, dat geeft aan ons land waardij.’ Het zijn in laatste instantie mensen die de democratie, politiek en politieke cultuur vormgeven.

Henry Does