Water, gender en rechtvaardigheid: inheemse gemeenschappen mogen niet langer 'achtergelaten' worden

Op Wereld Waterdag vraagt de Vereniging van Inheemse Dorpshoofden in Suriname (VIDS) dringend aandacht voor de structurele waterproblemen waarmee vele inheemse gemeenschappen dagelijks worden geconfronteerd. Hoewel de internationale ontwikkelingsagenda – waaronder de Sustainable Development Goals (SDG’s) – belooft dat niemand wordt achtergelaten, ervaren inheemse en tribale volken in Suriname nog steeds dat zij juist het verst achterblijven in toegang tot basisvoorzieningen zoals schoon drinkwater, infrastructuur en sanitaire voorzieningen.

Deze realiteit wordt bevestigd door recente analyses die aantonen dat veel gemeenschappen in het binnenland nog afhankelijk zijn van regenwater, kreken of rivieren, terwijl basisinfrastructuur ontbreekt.

Concrete situaties uit de inheemse gemeenschappen
Dorpshoofden uit verschillende regio’s hebben hun zorgen gedeeld over de huidige situatie. In Marowijne worden de dorpen Langamankondre en Christiaankondre (Galibi) geconfronteerd met een ernstig waterprobleem. Recentelijk moest water zelfs vanuit Paramaribo worden aangevoerd om schoolkinderen te helpen. Niet alleen de school, maar ook huishoudens, de RGD-post, dorpskantoren en toeristische voorzieningen hebben geen betrouwbare watervoorziening. Tegelijkertijd wachten de dorpen nog steeds op de oplevering van een solar-energieproject (2024) en zijn zij afhankelijk van een verouderde generator, die regelmatig uitvalt en de energievoorziening onbetrouwbaar maakt.

Dorpsleiders geven aan dat deze situatie bijzonder frustrerend is, vooral omdat de dorpen niet ver van stedelijke gebieden liggen. Zij wijzen erop dat in het nabijgelegen Awala-Yalimapo in Frans-Guyana wel 24 uur per dag toegang bestaat tot elektriciteit en water, terwijl inheemse dorpen in Suriname deze basisvoorzieningen moeten ontberen.

In Alfonsdorp is er een waterbron aanwezig die door de Surinaamse Waterleiding Maatschappij wordt beheerd, maar het dorp ontvangt toch geen 24-uurs watervoorziening uit deze eigen bron. In plaats daarvan wordt water vanuit Marijkedorp geleverd, wat vaak resulteert in lage druk, geen water of vervuild water, terwijl bewoners wel moeten betalen. In Erowarte is er eveneens een bron aanwezig, maar deze wordt nog niet benut door gebrek aan structurele inzet van de overheid.

In Para blijven waterproblemen eveneens bestaan. In Wit Santi, waar de bevolking sterk groeit, lopen basisvoorzieningen ver achter. Veel huishoudens moeten water sjouwen of zijn afhankelijk van regenwater. Bewoners worden bovendien geconfronteerd met hoge aansluitingskosten.

In Hollandse Kamp stroomt al vier jaar geen water meer uit de kraan. Water wordt geleverd via trucks, maar volgens bewoners voldoet dit niet aan de normen voor schoon en veilig drinkwater zoals bedoeld in SDG 6: toegang tot veilig en betaalbaar water voor iedereen. Ook Cabendadorp wacht al meer dan tien jaar op een structurele SWM-aansluiting en blijft afhankelijk van tijdelijke levering.

In Donderskamp (Wayambo, Saramacca) is de situatie eveneens zorgwekkend. De rehabilitatie van de drinkwaterinstallatie heeft tot nu toe niet geleid tot verbetering van de waterkwaliteit. Het water uit de bestaande bron blijft donker van kleur, waardoor bewoners alternatieve en vaak onbetrouwbare bronnen moeten gebruiken. Dit heeft directe gevolgen voor de gezondheid en het dagelijks leven van de gemeenschap.

In Apoera, Section en Washabo (West-Suriname) is de watervoorziening een groot zorgpunt. Veel huishoudens hebben nog geen watermeter, maar moeten wel een vast bedrag betalen en worden geconfronteerd met vermeende betalingsachterstanden, die in sommige gevallen oplopen tot SRD 10.000 of meer. De geplande installatie van watermeters vraagt bovendien een eigen bijdrage die voor veel gezinnen onbetaalbaar is. Gebrek aan duidelijke communicatie en consultatie met de gemeenschappen heeft geleid tot grote onvrede.

In het zuiden van Suriname ontbreekt het bovendien vrijwel volledig aan waterinfrastructuur. Gemeenschappen zijn afhankelijk van rivier- en kreekwater dat steeds vaker wordt beïnvloed door mijnbouwactiviteiten, erosie en de effecten van klimaatverandering, zoals droogte en overstromingen. In sommige dorpen ontbreekt zelfs basisopslag voor drinkwater.

Watervervuiling en bedreiging van traditionele waterbronnen
Vanuit verschillende dorpen wordt gewezen op een groeiend probleem van watervervuiling. Rivieren die vroeger drinkbaar waren, zoals de Marowijnerivier, raken vervuild door kwik en andere chemicaliën als gevolg van goudwinning. Vergunningen voor deze activiteiten worden verstrekt zonder voldoende bescherming van traditionele woon- en leefgebieden.

De gevolgen van deze situatie worden niet gelijk gedragen. In inheemse gemeenschappen zijn het vaak vrouwen en meisjes die verantwoordelijk zijn voor het halen, opslaan en beheren van water voor het huishouden.

Wanneer water ontbreekt, neemt hun werkdruk toe en worden hun kansen op onderwijs, inkomen en gezondheid beperkt. Internationale aanbevelingen benadrukken dat inheemse en tribale vrouwen vaak te maken hebben met meerdere vormen van discriminatie op basis van gender, etniciteit en sociaaleconomische positie en daarom bijzondere aandacht verdienen in beleid en programma’s.

Structurele oorzaken
De huidige waterproblematiek staat niet op zichzelf. Studies tonen aan dat inheemse gemeenschappen vaak te maken hebben met structurele achterstelling, beperkte infrastructuur en onvoldoende inclusie in nationale beleidsprocessen.

Hoewel inheemse organisaties regelmatig worden uitgenodigd voor beleidsgesprekken, gebeurt dit vaak zonder daadwerkelijke invloed op besluitvorming. Beleidsprogramma’s sluiten daardoor regelmatig niet aan bij de realiteit van de gemeenschappen.

Daarbij komt dat veel internationale ontwikkelingsprogramma’s en nationale beleidsmaatregelen niet effectief kunnen zijn zolang de collectieve rechten van inheemse en tribale volken nog niet volledig juridisch erkend zijn.

Oproep van VIDS

VIDS benadrukt dat toegang tot schoon en veilig water een fundamenteel mensenrecht is en een essentiële voorwaarde voor duurzame ontwikkeling. Daarom roept VIDS de overheid en betrokken instanties op om:
● dringend te investeren in duurzame waterinfrastructuur in het binnenland;
● eerlijke en betaalbare watertarieven te waarborgen;
● watervervuiling door mijnbouwactiviteiten streng aan te pakken;
● inheemse gemeenschappen daadwerkelijk te betrekken bij besluitvorming via Free, Prior and Informed Consent (FPIC);
● en gendergelijkheid centraal te stellen in het waterbeleid.

Zonder structurele oplossingen en echte participatie van de gemeenschappen blijft de belofte van de 2030 Agenda – Leave No One Behind – voor inheemse volken in Suriname een lege belofte. Zonder rechtvaardige toegang tot water is er geen duurzame ontwikkeling. Zonder water is er geen leven.