Een dode vis in de droge rivier de Doubs in Maisons-du-Bois-Lievremont, terwijl een hittegolf Frankrijk treft. (Foto: AFP)
Verwoestende klimaateffecten slaan sneller toe dan verwacht nu de wereld wankelt op het bereiken van de opwarmingslimiet van 1,5 graad Celsius in iets meer dan tien jaar, aldus de VN maandag. De temperaturen van de afgelopen jaren hebben verwoestende stormen en overstromingen, verwelkende hittegolven en dodelijke droogtes veroorzaakt.

Maar toekomstige generaties zullen terugkijken op de heetste periodes van het jaar 2020 als relatief koel, zelfs als de uitstoot van fossiele brandstoffen die de planeet opwarmt snel daalt, aldus het klimaatadviespanel van de VN in een belangrijk rapport.

De 36 pagina's tellende "samenvatting voor beleidsmakers" - een synthese van zes belangrijke rapporten sinds 2018 van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) - is een meedogenloze herinnering dat de mensheid weliswaar over de middelen beschikt om een klimaatcatastrofe te voorkomen, maar dat ze ze nog steeds niet gebruikt.

De wereld zal momenteel naar verwachting 1,5°C boven het pre-industriële niveau bereiken – wat wordt beschouwd als een veiligere grens voor de opwarming – in de vroege jaren 2030, wat de ernst van de effecten in de nabije toekomst zal vergroten.

Maar het is nog niet te laat om de zaken om te draaien, zei het hoofd van het IPCC tegen AFP en beschreef het rapport als een "boodschap van hoop".

"We hebben knowhow, technologie, tools, financiële middelen - alles wat nodig is om de klimaatproblemen te overwinnen waar we al zo lang van op de hoogte zijn", zei Hoesung Lee in een video-interview. "Wat op dit moment ontbreekt, is een sterke politieke wil om deze problemen voor eens en voor altijd op te lossen."

Na de publicatie van het Amerikaanse rapport hekelde de Zweedse klimaatactiviste Greta Thunberg maandag wereldleiders wegens "verraad" door niets te doen aan klimaatverandering. "Het feit dat de mensen aan de macht op de een of andere manier nog steeds in ontkenning leven en actief de verkeerde kant op gaan, zal uiteindelijk worden gezien en begrepen als het ongekende verraad dat het is. Het is slechts een kwestie van tijd", zei Thunberg in een verklaring aan AFP.

'De mensheid op glad ijs'
In reactie op het rapport zei VN-secretaris-generaal Antonio Guterres dat rijke landen die streven naar koolstofneutraliteit in 2050 of daarna, hun doel moeten versnellen om zo dicht mogelijk bij 2040 te komen om "de klimaattijdbom onschadelijk te maken".

"De mensheid bevindt zich op dun ijs - en dat ijs smelt snel", zei de chef van de Verenigde Naties in een videoboodschap toen de IPCC-expertgroep haar laatste rapport uitbracht, dat hij vergeleek met "een overlevingsgids voor de mensheid".

Het IPCC maakte duidelijk dat de voordelen voor de samenleving en de wereldeconomie van het beperken van de opwarming van de aarde onder de twee graden Celsius, zwaarder wegen dan de economische kosten.

Dit geldt zelfs zonder rekening te houden met alle voordelen van het vermijden van klimaatschade, die variëren van de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging tot verminderde gewasopbrengsten.

Onderhandelingen van een week in Interlaken, Zwitserland - die twee volle dagen in overuren gingen - liepen vast door ruzies over taalgebruik over fossiele brandstoffen, verreweg de belangrijkste oorzaak van de opwarming.

Het rapport komt terwijl de wereld zich inspant om de energiezekerheid te versterken na de Russische invasie van Oekraïne, waarbij landen in Europa en Azië overgaan op zwaar vervuilende steenkool.

De uitstoot van broeikasgassen door de bestaande infrastructuur voor fossiele brandstoffen zal voldoende zijn om de wereld verder dan 1,5°C te duwen, zonder het gebruik van opkomende technologie om de koolstofvervuiling op te vangen en op te slaan, aldus het IPCC.

Het niveau van de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen dit decennium, zal "grotendeels bepalen" of de mensheid de opwarming van de aarde kan beperken tot twee graden Celsius sinds pre-industriële tijden, of de veiligere 1,5°C, aldus het VN-expertrapport.

Maar schattingen van toekomstige koolstofdioxideverontreiniging door bestaande olie-, gas- en koleninfrastructuur - als er geen nieuwe technologie wordt toegevoegd om de uitstoot op te vangen - "overtreffen nu al het resterende koolstofbudget om de opwarming tot 1,5°C te beperken".

Een van de sterkste waarschuwingen is de dreiging van dodelijke hitte.

Zelfs als de opwarming beperkt blijft tot 1,8°C – een optimistisch scenario volgens sommige wetenschappers – zou volgens onderzoek tegen 2100 de helft van de mensheid kunnen worden blootgesteld aan periodes van levensbedreigende klimaatomstandigheden als gevolg van de gekoppelde effecten van extreme hitte en vochtigheid.

In het syntheserapport worden deze bevindingen weerspiegeld in een wereldkaart met de verwachte dodelijke gevolgen van vochtige hitte in de tropen, vooral in Zuidoost-Azië, delen van Brazilië en West-Afrika.

Er zijn vergelijkbare sombere prognoses voor de gezondheid, het wereldwijde voedselsysteem en de economische productiviteit.