Beslagverboden op goederen voor de openbare dienst

Honderden miljoenen aan beslagen ten laste van de Staat bij banken

In het Surinaams Juristenblad 2025 nr. 2 en 3 heeft mr. Anne Harmsma twee uiterst belangwekkende artikelen gepubliceerd onder de titel: “Van beslagverboden op goederen bestemd voor de openbare dienst, een oriëntatie”. Het betreft een grondige studie van in totaal 35 pagina’s. In deel 1 behandelt hij de historische ontwikkeling van beslagimmuniteit; deel 2 richt zich op de huidige praktijk, met nadruk op derdenbeslag onder banken, de positie van de Staat, jurisprudentie en mogelijke oplossingen.
Dit artikel belicht de essentie van Harmsma’s bevindingen, met als doel niet alleen juristen, maar ook professionals in de bancaire en financiële sector te informeren.

Beslagimmuniteit voor goederen bestemd voor de openbare dienst kent een lange geschiedenis in het Nederlandse recht en, tot 1975, ook in het Surinaamse recht. Het uitgangspunt is dat de overheid niet mag worden belemmerd in haar functioneren door beslagleggingen. Door de jaren heen heeft zich een ontwikkeling voorgedaan van een strikte toepassing van de wet-is-wet (“dura lex, sed lex”) naar een benadering waarin redelijkheid en billijkheid een grotere rol spelen.

Tegelijkertijd kampt de Surinaamse Staat al decennia met betalingsachterstanden. Leveranciers die goederen of diensten hebben geleverd, hebben recht op betaling, maar in de praktijk blijft deze vaak uit. Schuldeisers gaan dan over tot het leggen van conservatoir beslag om hun vordering veilig te stellen, gevolgd door een procedure tot veroordeling van de Staat. Na toewijzing wordt het beslag executoriaal, zodat verhaal mogelijk is op het staatsvermogen.

Uit Harmsma’s onderzoek blijkt dat er al decennialang niet-opgeheven beslagen rusten op banktegoeden en vorderingen van de Staat, ter waarde van honderden miljoenen Surinaamse dollars. (Volgens de samensteller (CJ) zou het mogelijk om miljarden SRD kunnen gaan.) Veel beslagleggers of hun erfgenamen zijn niet meer traceerbaar, waardoor verdere afwikkeling uitblijft. Daarnaast ontbreekt een deugdelijke administratie, waardoor geen volledig inzicht bestaat in de totale omvang van deze beslagen.

Een belangrijk praktisch probleem betreft de formulering van beslagexploten. Vaak wordt beslag gelegd op “alle gelden, geldswaarden en/of goederen” die een derde onder zich heeft of zal verkrijgen van de schuldenaar. Deze brede formulering wekt bij derden, zoals banken, de indruk dat alle huidige en toekomstige tegoeden onder het beslag vallen. Volgens vaste jurisprudentie is dit echter niet correct: alleen tegoeden die voortvloeien uit een reeds bestaande rechtsverhouding op het moment van beslaglegging vallen onder het beslag.

Ondanks de wettelijke bescherming tegen beslaglegging op goederen voor de openbare dienst, wordt de Staat regelmatig geconfronteerd met derdenbeslagen. Opvallend is dat de Staat zelden actief opheffing daarvan vordert. Pogingen om banken te bewegen beslagen vrijwillig vrij te geven in ruil voor garanties of vrijwaringen zijn juridisch ondeugdelijk en brengen risico’s met zich mee.

Misbruik van recht
Uit jurisprudentie blijkt dat een beroep op beslagimmuniteit niet onbeperkt is. Wanneer de overheid structureel haar betalingsverplichtingen niet nakomt, kan een beroep op bescherming als misbruik van recht worden aangemerkt. Anderzijds is beslaglegging niet toegestaan als daardoor de openbare dienst ernstig wordt ontwricht.

Bankbeslagen
Bij bankbeslagen geldt dat toekomstige bijschrijvingen in beginsel buiten het beslag vallen, tenzij zij voortkomen uit een bestaande rechtsverhouding (zoals rente). In de praktijk leidt de ruime formulering echter vaak ten onrechte tot blokkering van volledige rekeningen.

Positie van de Centrale Bank van Suriname (CBvS)
De positie van de Centrale Bank is juridisch complex. In sommige uitspraken wordt de CBvS niet als derde aangemerkt, waardoor beslag niet mogelijk zou zijn. Deze opvatting is omstreden, mede gezien de toegenomen autonomie van de bank en het feit dat zij een afzonderlijke juridische entiteit is die als zodanig losstaat van de Staat.

Conclusie en oplossing
Harmsma constateert een structureel probleem: ondanks wettelijke beslagverboden bestaan omvangrijke beslagen op staatsmiddelen, terwijl de administratie gebrekkig is en oude beslagen blijven voortbestaan zonder afwikkeling. Hij pleit daarom voor een wettelijke oplossing gericht op massale opheffing van beslagen op goederen bestemd voor de openbare dienst.
Daarnaast beveelt hij aan het Procesreglement van het Hof van Justitie aan te passen, zodat rechters expliciete beperkingen opnemen bij het toestaan van beslagleggingen.
Ook zou beslag op middelen binnen het monetaire systeem, met name bij de CBvS, uitdrukkelijk onmogelijk moeten worden gemaakt.