Buiten het gebouw van de Veiligheidsconferentie van München verzamelde zich een grote menigte demonstranten om de Iraanse regering te veroordelen. (Getty Images)
De jaarlijkse Münchense Veiligheidsconferentie is afgesloten met een nadrukkelijke oproep aan wereldleiders om de internationale samenwerking te versterken te midden van toenemende geopolitieke spanningen. Tijdens het driedaagse evenement, dat dit jaar onder meer in het teken stond van de oorlog in Oekraïne, de relatie tussen Europa en de Verenigde Staten en de veranderende machtsverhoudingen in de wereld, benadrukten sprekers de urgentie van gezamenlijke actie en dialoog.

De voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen gaf tijdens de conferentie dit weekend een gevoel van diepgaande verandering weer onder Europese leiders toen ze zei: "Er zijn grenzen overschreden die niet meer teruggedraaid kunnen worden."

De trans-Atlantische betrekkingen zijn het afgelopen jaar al gespannen door de terugkeer van Donald Trump in het Witte Huis. Maar de poging van de Amerikaanse president om Groenland te annexeren, heeft de Europese twijfels over de inzet van Washington om het continent via de NAVO te beschermen, dramatisch vergroot.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio bood Europeanen slechts beperkte geruststelling in zijn toespraak op de conferentie. Rubio zei dat de VS met Europa wilde samenwerken en gebruikte een warmere toon dan vicepresident JD Vance vorig jaar. Maar hij was kritisch over de recente politieke koers van Europa en repte met geen woord over de NAVO, Rusland of Moskou's oorlog in Oekraïne - kwesties waarover een kloof is ontstaan ​​tussen de VS en haar partners in het bondgenootschap.

Nu de oorlog op het punt staat zijn vijfde jaar in te gaan en Moskou door zijn Europese buren als een steeds grotere bedreiging wordt gezien, verklaarden leiders van het continent dat ze hun inspanningen om hun eigen defensie te versterken zouden versnellen en minder afhankelijk zouden zijn van de VS.

Dat brengt hen in theorie op één lijn met Trump. Zijn regering zegt dat ze verwacht dat Europa de komende jaren de primaire verantwoordelijkheid zal nemen voor de conventionele verdediging van het continent. In ruil daarvoor zal Washington zijn nucleaire paraplu boven Europa handhaven en het wederzijdse defensiepact van de NAVO naleven.

'Europese pijler van de NAVO
De Duitse bondskanselier Friedrich Merz, de Franse president Emmanuel Macron en de Britse premier Keir Starmer beloofden in München hun inzet voor een sterkere "Europese pijler" binnen de NAVO. Maar een sterkere, eigen defensie is ook een bescherming voor het geval dat Trump of een toekomstige Amerikaanse leider besluit Europa niet te verdedigen.

"Deze nieuwe start is onder alle omstandigheden juist. Het is juist als de Verenigde Staten zich blijven distantiëren. Het is juist zolang we onze eigen veiligheid niet zelfstandig kunnen garanderen," zei Merz vrijdag op de conferentie.

Als een ander teken van de nervositeit rond de Amerikaanse veiligheidsverplichtingen, zei Merz dat hij gesprekken was begonnen met Macron over een Europese nucleaire afschrikking.

Frankrijk bezit de enige echt onafhankelijke nucleaire afschrikking in Europa, aangezien de Britse Trident-raketten door de Verenigde Staten worden gemaakt en onderhouden.

Zullen daden overeenkomen met woorden?
De grote vraag voor Europa en zijn leiders is of ze hun woorden in daden kunnen omzetten – nieuwe wapensystemen kopen en ontwikkelen, lacunes in hun arsenalen opvullen op gebieden zoals langeafstandsraketten en hun werk coördineren.

De signalen tot nu toe zijn gemengd.

Gedreven door angst voor Rusland en aansporingen van Trump hebben Europese landen hun defensie-uitgaven verhoogd. NAVO-leden kwamen vorig jaar overeen om de uitgaven voor kerndefensie te verhogen van 2% van het bbp naar 3,5% van het bbp, met nog eens 1,5% bestemd voor andere veiligheidsgerelateerde investeringen.

De Europese defensie-uitgaven zijn met bijna 80% gestegen sinds vóór het begin van de oorlog in Oekraïne, zei Von der Leyen tijdens de conferentie in München.

Europese landen vormen consortia om complexe wapensystemen te bouwen. Defensieministers van Frankrijk, Duitsland, Italië, Polen en Zweden ondertekenden donderdag een intentieverklaring om de werkzaamheden aan de European Long-range Strike Approach (ELSA) voort te zetten, een project voor de ontwikkeling van 'diepgaande' raketten.

In de marge van een NAVO-bijeenkomst van defensieministers op donderdag kwamen coalities van Europese landen overeen om samen te werken aan vier projecten, waaronder ballistische raketverdediging en luchtgelanceerde munitie.

Projecten lopen op ruzies
Maar sommige spraakmakende pan-Europese projecten komen maar moeilijk van de grond. De toekomst van het Frans-Duits-Spaanse FCAS-project voor gevechtsvliegtuigen hangt al maanden aan een zijden draadje, omdat de partners het niet eens kunnen worden over de verdeling van de werkzaamheden tussen de betrokken bedrijven.

Debatten over defensieprojecten van de Europese Unie gaan gepaard met discussies over de vraag of ze beperkt moeten blijven tot EU-bedrijven of open moeten staan ​​voor andere bedrijven.

Frankrijk is de grootste voorstander van de "koop Europees"-clausule, terwijl landen als Duitsland en Nederland pleiten voor een meer open aanpak.

Te midden van de debatten in het chique Bayerischer Hof hotel, maakte de Oekraïense president Volodymyr Zelenski de realiteit van moderne oorlogsvoering duidelijk, omringd door gigantische schermen met beelden en statistieken van Russische aanvallen. Alleen al vorige maand werd Oekraïne aangevallen door meer dan 6.000 drones en 150 raketten.

"Tijdens deze oorlog ontwikkelen wapens zich sneller dan politieke beslissingen die bedoeld zijn om ze te stoppen", zei hij tegen de afgevaardigden.

Met de sluiting van de Münchense Veiligheidsconferentie blijft de wereld geconfronteerd met urgente veiligheidsvraagstukken, maar ook met de hoop dat gezamenlijke inspanningen kunnen leiden tot duurzame oplossingen in een steeds veranderende geopolitieke context.