Initiatiefnemer Ebu Jones gaat uitgebreid in op de ontwerpwetten.
Initiatiefnemer Ebu Jones (NDP) benadrukte tijdens het beantwoorden van vragen dat de hervorming van de rechterlijke macht geen politieke gril of machtsvraagstuk is. Het is volgens hem een fundamentele noodzaak om de rechtsstaat te versterken en toekomstbestendig te maken. In zijn uitgebreide betoog in De Nationale Assemblee stelde Jones vrijdag dat de huidige inrichting van de rechterlijke macht, en met name het Openbaar Ministerie (OM), structurele kwetsbaarheden kent die al jaren zichtbaar zijn, maar te lang zijn blijven liggen.

Jones benadrukte dat het debat over de voorgestelde wetten niet moet worden gevoerd op basis van emoties, incidenten of personen, maar op basis van instituten, principes en rechtsbescherming. Wetten worden niet gemaakt voor wie vandaag een functie bekleedt, maar voor het systeem dat morgen moet functioneren, ongeacht wie aan de knoppen zit.

Eerlijk proces begint vóór de rechtszaal
Een kernpunt in het betoog van Jones is dat het recht op een eerlijk proces niet pas begint bij de rechter, maar al bij opsporing en vervolging. Juist daar ligt volgens hem een grote concentratie van macht bij het Openbaar Ministerie en in het bijzonder bij de procureur-generaal. Het OM beslist wie wordt vervolgd, wie wordt aangehouden, wie langer vast blijft zitten en welke zaken worden geseponeerd.

Die machtspositie vraagt om duidelijke wettelijke waarborgen, transparantie en checks and balances. Jones stelde dat het ontbreken daarvan niet alleen risico’s oplevert voor burgers, maar ook voor het OM zelf. Wanneer beslissingen niet voldoende uitlegbaar of toetsbaar zijn, tast dat het vertrouwen in het vervolgingsapparaat aan, ook als handelingen juridisch verdedigbaar zijn. 

Waarom een derde rechtsinstantie noodzakelijk is
Jones stond uitvoerig stil bij het ontbreken van een derde rechtsinstantie in Suriname. Na hoger beroep is de rechtsgang in straf- en civiele zaken in feite uitgeput. Dat plaatst Suriname volgens hem in een uitzonderingspositie binnen de regio en roept vragen op over naleving van internationale verdragen, waaronder het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (BUPO).

Een derde instantie is volgens Jones geen luxe, maar een essentieel onderdeel van rechtsbescherming. Het gaat niet om het opnieuw beoordelen van feiten, maar om toetsing van rechtsregels, procedurele zorgvuldigheid en motivering. Dat draagt bij aan rechtszekerheid, rechtsontwikkeling en uniformiteit in de rechtspraak. Bovendien biedt het burgers het gevoel dat hun zaak daadwerkelijk tot het einde is gehoord. 

Machtsspreiding binnen het OM
Over het voorstel om te komen tot meerdere procureurs-generaal of een collegiaal model, stelde Jones dat dit niet moet worden gezien als een aanval op de huidige pg. Integendeel: het gaat om institutionele versterking en bescherming tegen willekeur, politieke druk en persoonlijke belasting.

Een collegiale structuur maakt besluitvorming evenwichtiger, vergroot interne controle en voorkomt dat te veel verantwoordelijkheid en macht bij één persoon wordt geconcentreerd. In andere rechtsstelsels is dit volgens Jones al lang gemeengoed. Suriname loopt hier duidelijk achter.

Problemen vragen structurele oplossingen
Jones wees erop dat klachten uit de samenleving over trage procedures, ongelijke behandeling en langdurige voorlopige hechtenis geen incidenten zijn, maar symptomen van een systeem dat onder druk staat. Hervorming is daarom nodig om de rechtsstaat niet alleen formeel, maar ook functioneel te laten werken. Hij haalde voorbeelden aan van de zogenoemde 'muilkorfwetten'. Tijdens de vorige regering zijn diverse mensen opgesloten door het OM. Nadat zij hun verontschuldiging aanboden, werden ze na enkele dagen vrijgelaten. Er heeft nooit toetsing door de rechter plaatsgevonden. 

De initiatiefnemer pleitte voor een integrale benadering: versterking van de rechterlijke macht, modernisering van het OM, uitbreiding van capaciteit, betere opleiding en heldere wetgeving. Losse ingrepen zonder samenhang zouden het probleem slechts verplaatsen.

Grondwet als startpunt, niet als eindstation
Jones benadrukte dat de voorgestelde wetswijzigingen vooral bedoeld zijn om de constitutionele ruimte te creëren voor hervorming. De Grondwet moet de mogelijkheid bieden voor een derde instantie en voor institutionele vernieuwing. De concrete invulling - zoals de keuze tussen een eigen cassatie-instantie, aansluiting bij de Caribbean Court of Justice (CCJ) of een hybride model - kan daarna zorgvuldig worden uitgewerkt. Hij voerde aan dat de president van het Hof van Justitie, Iwan Rasoelbaks, het voorstel deed om in de grondwet slechts aan te geven dat er een derde instantie moet komen. 

“Dit debat gaat niet over vandaag,” maakte Jones duidelijk, “maar over de rechtsstaat die we willen nalaten.” Hervorming is volgens hem noodzakelijk om vertrouwen te herstellen, rechtsbescherming te verdiepen en Suriname juridisch beter voor te bereiden op toekomstige maatschappelijke en economische ontwikkelingen.