Een rechtsstatelijke analyse van de herpositionering van het Openbaar Ministerie in Suriname

Samenvatting
Als jurist en advocaat-stagiaire geef ik een professionele beoordeling van de recente ontwikkelingen rond het Openbaar Ministerie (OM) in Suriname. Deze analyse is gebaseerd op constitutionele uitgangspunten, internationaal aanvaarde rechtsstatelijke en mensenrechtelijke normen en praktische ervaring met het strafrechtsysteem. Zij richt zich niet op personen, maar op de institutionele inrichting van het vervolgingsapparaat en de vraag of deze verenigbaar is met fundamentele beginselen van de rechtsstaat.

Historisch kende Suriname een bewust en functioneel onderscheid tussen de zittende en de staande magistratuur. Dit onderscheid was een doordachte staatsrechtelijke keuze, geworteld in het beginsel van functionele machtenscheiding. De rechterlijke macht was belast met rechtspraak en institutioneel beschermd door onafhankelijkheid en onpartijdigheid, terwijl het OM een onderscheiden rol vervulde als procespartij met het vervolgingsmonopolie. Vanwege zijn hiërarchische structuur en discretionaire bevoegdheden, die diep ingrijpen in fundamentele rechten, werd het OM wel onafhankelijk gepositioneerd, maar niet gelijkgesteld aan de rechterlijke macht. Deze scheiding beschermde zowel de onpartijdigheid van de rechtspraak als tegen machtsconcentratie binnen het strafrecht.

Met de wet van 2024 (S.B. 2024 no. 158) is deze constitutionele balans doorbroken. Door het OM formeel gelijk te stellen aan de rechterlijke macht en tegelijkertijd de pensioenleeftijd van de procureur-generaal te verhogen van 65 naar 70 jaar, is een ingrijpende institutionele herpositionering gerealiseerd. Deze wijziging is niet louter technisch, maar raakt de kern van de staatsrechtelijke ordening. Het traditionele onderscheid tussen vervolging en rechtspraak is grotendeels opgeheven zonder overtuigende constitutionele noodzaak of diepgaande motivering. Dit roept spanning op met het beginsel van functionele machtenscheiding en met de noodzaak om vervolgingsmacht institutioneel te begrenzen.

Internationale rechtsstatelijke normen versterken deze kritiek. De VN-richtlijnen inzake de rol van aanklagers (1990) benadrukken dat vervolgingsautoriteiten in het algemeen belang moeten handelen, met objectiviteit, professionaliteit en integriteit. Dat veronderstelt een organisatorische structuur die willekeur en persoonsafhankelijkheid minimaliseert. De standaarden van de International Association of Prosecutors (1999) leggen nadruk op fairness, impartiality en consistente toepassing van het recht, wat impliceert een bestuursmodel met gedeelde en toetsbare besluitvorming. Ook Aanbeveling Rec(2000)19 van de Raad van Europa onderstreept het belang van een vervolgingssysteem met voldoende institutionele waarborgen en publieke legitimiteit. Hoewel de Bangalore Principles primair op rechters zien, is het daarin vervatte beginsel van appearance of impartiality indirect relevant: juist wanneer het OM dichter bij de rechterlijke macht wordt gepositioneerd, moeten institutionele grenzen scherper worden afgebakend.

Daarnaast is Suriname gebonden aan harde verplichtingen uit hoofde van het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten. Artikel 14 vereist niet alleen een onafhankelijke en onpartijdige rechter, maar ook een structureel eerlijk strafproces. Het OM is daarin geen neutrale actor, maar een machtige procespartij. Institutionele gelijkstelling van het OM aan de rechterlijke macht zonder versterkte checks and balances creëert spanning met equality of arms, met de perceptie van rechterlijke onpartijdigheid en met de noodzakelijke afstand tussen vervolging en berechting. Volgens de interpretatie van het VN-Mensenrechtencomité is niet alleen feitelijke onafhankelijkheid, maar ook de schijn daarvan juridisch relevant.

Artikel 2 IVBPR verplicht staten bovendien tot effectieve rechtsbescherming. Dat vereist een vervolgingssysteem dat consistent, voorspelbaar en vrij van willekeur functioneert. Concentratie van kernbeslissingen bij één procureur-generaal, zonder collegiale toetsing aan de top, maakt het systeem structureel kwetsbaar voor inconsistentie en selectiviteit. Dit raakt ook aan artikel 26 IVBPR, dat gelijke behandeling waarborgt. Internationaal wordt collegiale besluitvorming aan de top van het OM erkend als een belangrijk instrument om deze risico’s te beperken.

Rechtsvergelijkend valt op dat Suriname met een enkelvoudige procureur-generaal een uitzondering vormt. In onder meer Nederland, België en Frankrijk is gekozen voor een collegiale topstructuur. Deze keuze is niet ingegeven door wantrouwen jegens individuen, maar door het inzicht dat het vervolgingsmonopolie staatsrechtelijk te zwaar en politiek gevoelig is om bij één persoon te concentreren. Collegiale modellen bevorderen continuïteit, interne tegenspraak en institutionele onafhankelijkheid, juist in kleinere rechtsordes.

In de Surinaamse praktijk worden vervolgingsbeslissingen in gevoelige zaken sterk gepersonaliseerd, waardoor het debat zich richt op de persoon van de procureur-generaal in plaats van op het OM als instituut. Zelfs zonder aantoonbare politieke beïnvloeding tast deze personalisering de publieke legitimiteit aan; die schijn is in een rechtsstaat op zichzelf al problematisch.

Tegen deze achtergrond zijn de voorgestelde initiatiefwetten, met name de invoering van een College van procureurs-generaal, geen aanval op het OM maar een noodzakelijke rechtsstatelijke correctie. Een collegiale topstructuur vermindert persoonsafhankelijkheid, versterkt interne checks and balances en beschermt tegen politieke druk en de schijn daarvan. Het argument dat Suriname te klein zou zijn voor een dergelijk model miskent juist de extra kwetsbaarheden van kleinschaligheid. Alles overziend vormen de voorgestelde hervormingen een grondwettelijk verenigbare, IVBPR-conforme en internationaal onderbouwde versterking van de rechtsstaat.

Gillomin Gracita Mawie LL.M

Documenten: