Een lid van de tactische politie-eenheid staat op een voertuig tijdens een politieoperatie tegen drugshandel in de favela do Penha in Rio de Janeiro, Brazilië. (Foto: Reuters)
Bij een grootschalige politieoperatie in de favelas van Rio de Janeiro zijn minstens 60 mensen om het leven gekomen, waaronder vier politieagenten. Dit meldt de lokale media. Volgens gouverneur Claudio Castro, die dinsdag een videoboodschap uitgaf, werden 60 vermeende criminelen “geneutraliseerd” tijdens de actie, waarbij ook meer dan 250 arrestatie- en huiszoekingsbevelen werden uitgevoerd.

In totaal zijn 81 personen aangehouden en werden wapens in beslag genomen. “Wij willen een Rio de Janeiro en een Brazilië vrij van criminaliteit,” zei Castro. “We zullen niet wijken, want hoe beter de openbare veiligheid, hoe vrijer u en uw familie zullen zijn.”

De operatie, die inmiddels de dodelijkste politieactie in de geschiedenis van de stad is, vond plaats in het noorden van Rio de Janeiro en maakte deel uit van “Operatie Containment”, gericht tegen drugshandel en georganiseerde misdaad.

De criminele organisatie Comando Vermelho, ook bekend als het Rode Commando, was een van de belangrijkste doelwitten. De staatsregering omschrijft de operatie als de grootste ooit gericht tegen deze groep. Gouverneur Castro meldde op het sociale mediaplatform X dat ongeveer 2.500 agenten deelnamen, waaronder personeel met gepantserde voertuigen en helikopters.

De actie concentreerde zich op de favela-complexen Alemao en Penha, dichtbevolkte en achtergestelde wijken aan de rand van de stad. Tijdens de operatie brak een vuurgevecht uit, waarbij tientallen mensen werden gedood of gewond en wegen werden afgesloten. Er zijn meldingen dat rondvliegende kogels ook omstanders raakten.

Comando Vermelho wordt gezien als de voornaamste drugshandelorganisatie in Rio en heeft aanzienlijke invloed in diverse arme stadsdelen. Daarnaast hebben andere criminele groeperingen en milities, vaak bestaande uit voormalige politieagenten die bewoners van sloppenwijken ‘beschermingsgeld’ afdwingen, ook grote controle over delen van de staat Rio de Janeiro.

Volgens correspondent Monica Yanakiew van Al Jazeera is ongeveer zestig procent van het grondgebied van de deelstaat in handen van deze groepen. Comando Vermelho ontstond in de jaren tachtig en werd een belangrijke speler in de wereldwijde cocaïnehandel, met connecties naar Colombiaanse kartels en drugshandelaren in het Amazonegebied.

Brazilië staat wereldwijd op de tweede plaats wat betreft cocaïnegebruik, na de Verenigde Staten. In 2023 registreerde de overheid meer dan 180.000 incidenten rondom cocaïnehandel, met een inbeslagname van bijna 130.000 kilogram van de drug.

Politie-invallen in de favelas, vaak gericht tegen criminele organisaties, komen regelmatig voor en lopen soms uit op bloedige confrontaties. In 2024 vielen bij dergelijke operaties in Rio al ongeveer 700 doden, bijna twee per dag. Een van de dodelijkste raids vond plaats in 2021 in de favela Jacarezinho, waar minstens 25 doden vielen.

Bewoners van de getroffen gebieden uiten hun onvrede over het geweld. “Familieleden van de gearresteerden zijn erg boos,” meldt Yanakiew. “Ze zeggen dat er circa twintig lichamen op een heuvel liggen die niet naar het ziekenhuis kunnen worden gebracht.”

Met de nationale verkiezingen in Brazilië in 2026 zal criminaliteit en drugshandel naar verwachting een belangrijk thema worden. President Luiz Inacio Lula da Silva maakte recent bekend zich herkiesbaar te stellen, maar verwacht zware kritiek van de rechtse oppositie. De huidige regering wil criminele bendes niet als terroristen bestempelen, in tegenstelling tot de wensen van de rechterzijde.

Mensenrechtenorganisaties uiten ook zorgen over de timing van zulke grootschalige politieacties, die vaak plaatsvinden vlak voor grote internationale evenementen. Volgende week organiseert Rio de Janeiro de C40 World Mayors Summit en de Earthshot Prize van Prins William, een prijs voor milieuprestaties. Later in het jaar staat de VN-klimaattop COP30 gepland in de Amazone-stad Belém, die op 10 november begint.