In Starnieuws verscheen – een constitutionele analyse  – een opmerkelijke bijdrage in de keten van reacties op de voorgenomen wijzigingen van de rechterlijke macht. De maatschappelijke en journalistieke reacties op de voorstellen tot wijzigingen benoemen vooral de zorg voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht als cruciale pijler van de democratie. De analyse van Starnieuws benoemt deze fundamentele rechtsstatelijke zorg niet, maar bekritiseert Hof en OM, die buiten hun boekje zouden zijn gegaan. De politieke reacties zijn voorzichtiger en soms constructief. De voorzitter van DNA en de fractieleider van de NDP spraken zich uit voor een dialoog. Dat is voorbeeldig en verantwoord.

Volgens Starnieuws is de vraag waar de noodzakelijke bescherming van de rechterlijke macht eindigt en waar de beïnvloeding van het wetgevingsproces begint. Vastgesteld wordt dat de amendementen waarover de commotie is ontstaan, formeel niet bij DNA zijn ingediend. De rechterlijke macht mag weliswaar bezorgd zijn, maar omdat het hier “onderhandse stukken” betreft, is de vorm van de reactie van de rechters en officieren niet proportioneel. De amendementen zijn informeel en daarbij past niet een formele reactie van OM en Hof met zware constitutionele waarschuwingen. De waarschuwingen van de RM lopen vooruit op het “formele” parlementaire debat en de besluitvorming. Starnieuws concludeert – met sommige politici – dat zowel OM, Hof als maatschappelijke organisaties prematuur reageerden.

Naast deze procesopmerkingen volgen aan het eind van de analyse een aantal inhoudelijke vegen uit de pan. De rechterlijke macht, zegt Starnieuws, mag niet iedere kritische vraag onmiddellijk uitleggen als een aanval op de rechterlijke onafhankelijkheid. Een kritische maatstaf zou geen aantasting van de rechtsstaat zijn. Starnieuws suggereert hiermee dat in de amendementen kritiek wordt geleverd op de rechterlijke macht en het OM. Maar voor zover bekend is dat niet het geval; de amendementen spreken juist uit te beogen de rechterlijke macht te waarderen en te willen versterken. De onderbouwing van deze Starnieuws-kritiek lijkt niet te zijn gebaseerd op de amendementen.

De brieven van het OM en Hof benoemen juist een aantal heldere argumenten op basis waarvan de samenleving terecht gealarmeerd en geactiveerd is geraakt. Op geen van de in de brieven genoemde argumenten gaat Starnieuws in. Een aantal voorbeelden.

Er is geen harde, dwingende juridische noodzaak voor het terugbrengen van de pensioenleeftijd van 70 naar respectievelijk 65 en 60 jaar. Dit is een ongekende, tegendraadse verlaging waarvan gevreesd moet worden dat een groot aantal ervaren rechters en officieren tegen hun zin hun ambt moet opgeven. Hoeveel rechters en officieren moeten per wanneer vertrekken? Wat zijn de gevolgen voor de formatie? Wat betekent dat voor de rechtspraak, die al decennia worstelt met te weinig rechters? Hoeveel kost deze niet-noodzakelijke operatie en beleidsmatig onverstandige ingreep de samenleving, gelet op de schaarse middelen die hard nodig zijn voor onderwijs en gezondheidszorg? Waarom is het gedwongen vertrek van ervaren rechters en officieren voor de politiek een prioriteit? Zijn de gevolgen voor de rechtsstaat en rechtspleging bekend en meegewogen?

Benoeming voor het leven van bijvoorbeeld de PG is cruciaal voor de onafhankelijkheid van de PG. Nu wordt voorgesteld de benoeming voor het leven ongedaan te maken en te wijzigen in een benoeming voor zeven jaar. Ook is er geen grondwettelijke garantie opgenomen dat rechters in de derde instantie voor het leven worden benoemd. Is het dan vreemd dat rechters vrezen voor politisering van de rechtspraak? Zo zijn er meer concrete argumenten.

Ten slotte: het is een misvatting dat maatschappelijke groeperingen formeel pas mogen reageren als een parlementair stuk wordt behandeld in DNA. Als eenmaal achter de schermen politieke afspraken zijn gemaakt en/of een wetsvoorstel met grote snelheid door het parlement wordt geloodst, heeft de samenleving het nakijken. Elke bestuurskundige kan vertellen dat de inbreng van belanghebbenden in de vroegste fase moet plaatsvinden.

In de brief van de rechters staat dat zij voorstellen hebben ingebracht die niet zijn overgenomen. We moeten de rechters en officieren dankbaar zijn dat ze hun grondwettelijke verantwoordelijkheid voor rechtsstaat en democratie serieus nemen en de samenleving tijdig waarschuwen. Wegkijken is geen optie.

Hugo Fernandes Mendes