Een vrouw houdt een Iraanse vlag vast op straat in Teheran, Iran. (Foto: West Asia News Agency)
De ondertekening van het Islamabad Memorandum of Understanding (MoU) tussen de VS en Iran op maandag is door de internationale gemeenschap verwelkomd na een verwoestende oorlog van drie maanden. Het akkoord werd aangekondigd op 14 juni, de verjaardag van president Donald Trump, maar volgens experts is de grootste begunstigde het Iraanse regime.

De 80e verjaardag van de president begon met veel rumoer op sociale media, gejuich op het grasveld van het Witte Huis tijdens een vechtpartij in een kooi en leidde tot verbazing bij Midden-Oostenexperts die het geopolitieke effect van Trump’s verjaardagscadeau aan de wereld bespraken.

Trump had duidelijk gemaakt dat hij op zijn verjaardag een vredesakkoord met Iran wilde, koste wat kost. Toen Israël die dag aanvallen uitvoerde op Dahiyeh, het bolwerk van Hezbollah in de zuidelijke buitenwijken van Beiroet, was hij boos op premier Benjamin Netanyahu: “Waarom moest Bibi die verdomde aanval doen? Hij heeft geen verdomd oordeel,” zei Trump in een interview.

Tegen het einde van de dag kwam er rust. De Pakistaanse premier Shehbaz Sharif kondigde op X aan dat een akkoord was bereikt, gevolgd door een bericht van Trump op Truth Social waarin hij verklaarde dat het 'Akkoord' "nu compleet" was. De korte boodschap stelde dat de president "de opening van de Straat van Hormuz had goedgekeurd" en dat "schepen wereldwijd hun motoren konden starten."

Dit bracht de situatie terug naar hoe het was voordat de VS en Israël de oorlog met Iran begonnen, toen de Straat van Hormuz open was voor 20 procent van ’s werelds olie- en gasvervoer.

'Weer terug bij af'
Nu de feestelijkheden voorbij zijn, kijkt de internationale gemeenschap kritisch naar het akkoord en vraagt zich af wie er het meest van profiteert.

Volgens Karim Emile Bitar, professor internationale betrekkingen in Beiroet en Parijs, was Trumps zondagavondbericht "zowel een verjaardagscadeau voor zichzelf als voor het Iraanse regime."

"Ironisch genoeg is het belangrijkste resultaat het heropenen van een doorgang die vier maanden geleden al breed open was. Iran ontdekte dat controle over de Straat van Hormuz een afschrikmiddel is, misschien wel belangrijker dan een nucleair afschrikmiddel, waarmee ze de wereldeconomie bijna volledig kunnen vertragen door deze handelsroute te sluiten," aldus Bitar.

De details van wat Trump 'het akkoord' noemt en diplomaten het 'Islamabad Memorandum of Understanding' noemen, worden pas vrijdag vrijgegeven. Volgens meerdere bronnen voorziet het akkoord in een 60-daagse wapenstilstand waarin de partijen een definitief vredesakkoord zullen onderhandelen.

Hoewel Trump zondag zei dat de Straat van Hormuz "tolvrij" zou worden geopend, hadden hoge ambtenaren geen details over de timing.

Vicepresident JD Vance zei maandag in een interview dat de verwachting is dat de doorgang "voor de lange termijn tolvrij zal zijn," en dat dit in technische onderhandelingen verder wordt uitgewerkt.

Trump stelde maandag dat veel olietankers de Straat van Hormuz weer passeren, en noemde het "volledig veilig en beschermd." Maritieme trackers tonen echter nog geen toename in het scheepvaartverkeer sinds de aankondiging. Mijnopruimingsoperaties zullen nog weken duren, terwijl Frankrijk en het VK een ondersteuningsmissie voorbereiden.

Meer dan een eeuw nadat de Amerikaanse schrijver Mark Twain sarcastisch merkte dat "God oorlog schiep zodat Amerikanen aardrijkskunde zouden leren," lijkt de Trump-administratie eindelijk een crashcourse in geopolitieke waterwegen te hebben gehad. Critici zeggen echter dat deze les te laat kwam en dat Washington Teheran een overwinning gaf, nu de oorlog meer dan drie maanden duurt.

Volgens Negar Mortazavi, senior fellow bij het Center for International Policy in Washington, heeft Iran als underdog, aangevallen door twee nucleaire grootmachten, toch eigen troeven weten te spelen, met als belangrijkste voordeel de strategische ligging aan de Straat van Hormuz.

"Trump en de VS konden Iran niet dwingen de doorgang met geweld te heropenen. Dit bracht de VS aan de onderhandelingstafel, maar betekent feitelijk dat men weer bij af is, want de Straat van Hormuz was voor de oorlog geen probleem."

Eerste Amerikaanse president die direct met Iran onderhandelt
Voorheen voerde de VS alleen indirecte onderhandelingen met Iran, zoals het nucleaire akkoord van 2015 (JCPOA) onder Obama. Nooit eerder probeerde een Amerikaanse president directe vrede met Iran te sluiten, meldt FRANCE 24. Iran werd altijd gezien als een gevaarlijke nucleaire drempelstaat, waar het JCPOA op gericht was om de nucleaire ambities te beteugelen.

De periode tussen het JCPOA en Trumps terugtrekking in 2018 waren de enige jaren dat Iran’s nucleaire programma beperkt werd en internationaal werd gecontroleerd.

Details over Iran’s nucleaire toezeggingen onder het nieuwe akkoord zijn vaag. Trump zei dat "het Iraanse verrijkte uranium later wordt besproken." De komende 60 dagen staan in het teken van diepgaande onderhandelingen over dit onderwerp.

Iran blijft vasthouden aan de claim dat hun nucleaire programma civiel is en beperkte de verrijking tot 3,67% onder het JCPOA. Na Trumps vertrek begon Iran te verrijken tot 60%.

Het akkoord lost de kritieke kwestie van nucleaire non-proliferatie niet op, zegt Bitar, en laat de wereld slechter achter.

"Iran deed geen concessies, ze herhaalden alleen wat al 20 jaar bekend was en in het JCPOA stond. We zijn terug bij de fout van Trump die, uit jaloezie op Obama, een beter akkoord verscheurde dat ook Europa, de VN, Rusland en China betrof."

'Oude beschermingsconstructie' van Golfstaten
Iran’s nucleaire ambities waren een grote bedreiging voor de Golfstaten en reden voor de Amerikaanse veiligheidsparaplu over olie-rijke soennitische monarchieën.

De oorlog dwong de Golfstaten hun veiligheid te heroverwegen, terwijl Iraanse raketaanvallen hun economieën troffen. Recent werd gemeld dat de VAE miljarden dollars aan Iran betaalden voor de-escalatie.

Hoewel er onduidelijkheid is over de herkomst van het geld, zijn Iraanse aanvallen op Emirati-installaties afgenomen.

"Er is geen liefde tussen Iran en de VAE, maar de VAE beseffen dat hun veiligheid en economie afhankelijk zijn van betere betrekkingen met Iran. Ze lijken te hebben toegegeven aan de ‘oude beschermingsconstructie", aldus Bitar.

Het opheffen van Westerse sancties en toegang tot bevroren Iraanse tegoeden zijn sleutelvragen van het regime. Het MoU zou de vrijgave van 24 miljard dollar aan bevroren tegoeden tijdens de 60-daagse onderhandelingsperiode regelen, maar dit is niet bevestigd.

'Slachtoffer van Amerikaanse amateurisme, Iraans cynisme en Israëlische arrogantie'
Hoewel veel details onbekend zijn, bevestigde Pakistaanse premier Sharif dat het staakt-het-vuren alle fronten omvat, "inclusief Libanon." Maar Sharif was hier al eerder; op 8 april, uren na zijn aankondiging van een wapenstilstand, voerde Israël een massale aanval uit op Libanon, met honderden doden.

Trumps boze uitspraken tegen Netanyahu onderstrepen de vrees dat Israël, dat buiten de onderhandelingen stond, het akkoord kan saboteren.

Bitar wijst op de verkiezingscampagne in Israël en de onwaarschijnlijke terugtrekking van Israël uit Libanon. Tegelijk stelt hij dat het akkoord Iran niet verplicht stopt met het steunen van Hezbollah, waardoor Libanon opnieuw het slachtoffer kan worden.

De grootste verliezers zijn de gewone Iraniërs, die eind 2022 massaal protesteerden tegen het regime. Vijf maanden na Trumps belofte dat "hulp onderweg is", is het regime harder dan voor de oorlog.

Volgens Mortazavi heeft het regime zich juist versterkt met het argument dat Iran het enige land in de regio is dat twee supermachten kan weerstaan en binnen drie maanden de grootste macht ter wereld aan de onderhandelingstafel kreeg.

Israëls aanvallen aan het begin van de oorlog hebben de vorige leider kunnen doden, maar zijn zoon en opvolger, Mojtaba Khamenei, heeft sterke banden met de hardline IRGC, die sinds februari meer macht kreeg.

Volgens Tara Kangarlou van Georgetown University is het regime nu gesterkt en harder dan ooit, met de IRGC die als een politiestaat regeert.

"Het leven voor gewone Iraniërs is slechter dan voor de oorlog, met een ingestorte economie en een jonger, harder regime," zegt Kangarlou. "Dit is niet wat ze wilden. Het regime blijft, en Trump wil vrede sluiten met datzelfde regime. De prijs betalen de gewone mensen."