Aan Surinaamse zijde vergiftigen illegale goudzoekers de natuur met kwik en richten onomkeerbare verwoestingen aan op de oevers en eilanden in de Marowijne grensrivier. (Foto’s: Ranu Abhelakh)

Terwijl Paramaribo het in 2021 ondertekende grensakkoord over de Marowijnerivier nog altijd niet ratificeert, voltrekt zich in het grensgebied een ecologische ramp. Illegale goudzoekers vergiftigen de natuur met kwik en richten onomkeerbare verwoestingen aan op de oevers en eilanden. "De situatie is alarmerend en vraagt om dringend gecoördineerd optreden om zowel dit unieke ecosysteem als de betrokken gemeenschappen te beschermen", zegt de Franse ambassadeur Nicolas de Lacoste tegen Starnieuws.

De Franse Wetenschappelijke Raad van het Amazonepark trekt eveneens aan de alarmbel. Frankrijk eist directe actie om omwonenden en het natuurgebied te redden. Aan de Franse kant van de Marowijne en de Lawa geldt een strikt mijnbouwverbod binnen een straal van ten minste twee kilometer van de rivier. Volgens de Fransen onderneemt Suriname aan de overkant echter geen actie, waardoor de samenwerking tegen de illegaliteit vastloopt. Omdat Suriname al vijf jaar draalt met de ratificatie van het grensprotocol, is het voor de Fransen dweilen met de kraan open.

Door de onduidelijke grens zijn eilanden een vrijhaven voor goudzoekers en criminelen.

Het spoor van vernieling
Tijdens een helikoptervlucht, georganiseerd door het bureau van Sébastien Linares, projectmanager van het in Cayenne gevestigde EMOPI, de 'mijnpolitie', wordt de impact van illegale goudwinning direct zichtbaar. Illegale goudzoekers verwoesten aan de Surinaamse zijde en op eilanden in de Marowijnerivier hectares natuur. Met zware machines en kwik winnen zij goud, met opengegraven oevers, giftige waterplassen, erosie en vervuild rivierwater als gevolg.

Linares fronst het voorhoofd als hij de ramp verder uitlegt. Het kwikgebruik en de rechtstreekse lozingen treffen aan de Franse zijde meer dan 300 bewoonde gebieden. Zijn bureau werkt samen met het Franse leger. "Onze rol is het ondersteunen van de prefect in de strijd tegen illegale goudwinning op Frans grondgebied en van de Franse ambassadeur in Suriname." Al meer dan twintig jaar verzamelt zijn bureau gegevens over de impact van zowel legale als illegale mijnbouwactiviteiten op het milieu. "Langs de Frans-Surinaamse grens is de vervuiling het grootst."

Sébastien Linares, projectmanager van het in Cayenne gevestigde EMOPI, de 'mijnpolitie'.

In het verleden waren er dertig skalians (goudwinningspontons) actief in de rivier, tot hun ontmanteling in 2022. Dit was het laatste harde optreden vanuit Suriname, dat door de Fransen werd toegejuicht. Goudzoekers verplaatsten hun operaties echter naar de Surinaamse oever, de eilanden en verder landinwaarts. "In 2023 telden we minstens 37 actieve oeverlocaties en negen eilandjes, waarvan sommige al sinds 2019 worden geëxploiteerd", vertelt Linares. Momenteel opereren er nog twee of drie kleine skalians tegenover Gran Santi.

Schrikbarende kwikconcentraties
Het kwikgebruik is een tikkende tijdbom. De Fransen onderzoeken regelmatig de kwikbelasting via haarmonsters bij de bevolking van Frans-Guyana. Sinds 2005 is in de meest afgelegen gebieden een toename van ongeveer 25% gemeten. "De gemiddelde concentratie bij de bevolking van Oost-Boven-Marowijne bedraagt momenteel 12 μg/g, terwijl de drempelwaarde van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) op 10 μg/g ligt." De Franse gezondheidsautoriteiten hanteren voor kinderen zelfs een strenge grens van 1,5 μg/g. De Lacoste merkte eerder al op: "Jullie het goud, wij het kwik."

Langs de rivier aan Surinaamse zijde bevoorraden vooral Chinese ondernemers de goudwinningsindustrie.

Ook in Zuidoost-Suriname worden de kwikconcentraties bijgehouden via het Wayana Biocultural Monitoring System (WBMS). Jupta Itoewaki, activiste voor de rechten van inheemse volkeren, legt uit dat zij watervervuiling en gezondheidseffecten systematisch documenteren. "Metingen in ons gebied tonen kwikwaarden tot 8.469 keer de WHO-limiet en arseenwaarden tot 4.623 keer de norm." De Wayana-gemeenschap wordt dagelijks via water en voedsel blootgesteld aan dit gif. "Wat ontbreekt, is structureel medisch onderzoek door de overheid; de staat is hier zelf onderdeel van het probleem."

De gemeenschap deelt haar gegevens met derden voor internationale belangenbehartiging en grensoverschrijdende rechtszaken. "De illegale goudwinning in Zuidoost-Suriname neemt zichtbaar toe, vooral langs de Lawa en de Marowijne. In het veld zien we voornamelijk Braziliaanse garimpeiros, maar ook Surinamers en actoren die via de Franse zijde opereren", vertelt Itoewaki. "Tegen deze gewapende, mobiele netwerken zijn onze dorpen niet opgewassen. Handhaving is een overheidstaak die de staat nalaat."

Fractieleider van A20, Steven Reyme en de scheidende Franse ambassadeur Nicolas de Lacoste tijdens de oriëntatietrip langs het grensgebied. 

Suriname als toevluchtsoord of logistiek platform
Ratificatie van het grensakkoord door Suriname moet de bilaterale samenwerking een nieuwe impuls geven, benadrukt de ambassadeur. Eenmaal goedgekeurd is de eerste stap het bijeenroepen van de Maroni-Rivierraad, het Frans-Surinaamse overlegorgaan voor grensrivierkwesties. De Lacoste erkent dat een grensovereenkomst de illegale goudwinning niet direct zal beëindigen, maar wel het broodnodige juridische kader biedt voor een gerichte, gezamenlijke aanpak. Zodra de grens duidelijk is afgebakend, kan er hard worden opgetreden.

Vooral de honderden eilanden zijn een vrijhaven voor goudzoekers en criminelen. Volgens defensieattaché luitenant-kolonel Emmanuel Rigault belemmert de onduidelijke grens effectief optreden. Criminelen plegen strafbare feiten aan de Franse kant en vluchten vervolgens naar een eiland of naar Suriname. Frankrijk wil daarom niet alleen illegale goudwinning, maar ook mensenhandel, drugshandel en smokkel gezamenlijk aanpakken.

Frankrijk roept Suriname op te voorkomen dat zijn "grondgebied dienst doet als toevluchtsoord of logistiek platform voor de garimpeiros die illegaal op Frans grondgebied actief zijn", zegt De Lacoste. Bij Franse controles wijken de goudzoekers uit naar Suriname, waar zij zich opnieuw bevoorraden. Langs de rivier runnen tientallen, veelal Chinese ondernemers winkels die volledig zijn gericht op de goudwinningsindustrie. Frankrijk wil Suriname ondersteunen bij het afsnijden van deze bevoorradingslijnen.

Een Franse mijn die bezig is met verplicht herstel van de bodem, kreek en vegetatie naar de oorspronkelijke staat.

Ratificeer én erken onze grondenrechten
Naast de illegale kwikvervuiling dreigt voor de Wayana een nieuwe milieuplaag: industriële mijnbouw met cyanide, waarschuwt Itoewaki. Suriname heeft een concessie van 102.000 hectare verleend aan een Canadees bedrijf, midden in inheems gebied. De uitgifte is "naar Surinaams recht legaal, maar heeft plaatsgevonden zonder de vrije, voorafgaande en geïnformeerde toestemming (FPIC) die het Inter-Amerikaans Hof in het Kaliña- en Lokono-vonnis (2015) van Suriname eist." De granman werd pas achteraf geïnformeerd, zonder tolk en buiten de eigen besluitvorming om, verzucht de activiste.

Voor Itoewaki is ratificatie een noodzakelijke eerste stap, maar geen oplossing. Het biedt de juridische basis voor gezamenlijke handhaving tegen illegaliteit. "Een verdrag tussen twee staten over onze rivier, zonder de Wayana als territoriale autoriteit aan tafel, herhaalt het oude koloniale patroon", benadrukt zij. Zij pleit daarom voor ratificatie van het protocol, "maar erkent tegelijkertijd onze grondenrechten. Anders verandert er op het water niets."

Strikte regels aan de Franse zijde
Frankrijk toont dat verantwoord goud winnen mogelijk is. In Frans-Guyana gebeurt legale goudwinning alleen met strenge mijnbouwvergunningen (AEX), die maximaal 25 hectare beslaan en vier jaar geldig zijn, vertelt Linares. De prefect verleent deze alleen na openbare aanbesteding en inspraak. Na de exploitatie is natuurherstel verplicht: de bodem, kreek en vegetatie moeten in de oorspronkelijke staat worden teruggebracht. Totdat dat is gebeurd, houdt de mijnpolitie streng toezicht en kan zij het terrein op elk moment inspecteren.

Lees ook:
● Gouddossier 1: Actie tegen Chinese werknemers Sarakreek slechts deel van thriller 
● Column: De goudsector zonder gezag, de les van Sarakreek
● Gouddossier 2; Asabina: Regering weet wat misgaat in goudsector, maar grijpt niet in
● Gouddossier 3: Een jaar na de belofte: waar staat de goudsector?