Schepen en boten in de Straat van Hormuz, Musandam, Oman. (Foto: Reuters)
Iran heeft woensdag twee schepen in de strategisch belangrijke Straat van Hormuz in beslag genomen. Dit gebeurde na dat de Amerikaanse president Donald Trump zijn aanvallen op Iran voor onbepaalde tijd opschortte, terwijl er nog geen zicht is op hervatting van de vredesonderhandelingen. Het was de eerste keer sinds het begin van de oorlog eind februari dat Iran schepen in deze vitale zeestraat heeft gevorderd.

De semi-officiële Iraanse nieuwsdienst Tasnim meldde dat de Revolutionaire Garde de twee vaartuigen voor maritieme overtredingen heeft gevorderd en naar de Iraanse kust heeft begeleid. Eerder meldde een Britse maritieme veiligheidsdienst dat drie schepen onder vuur waren genomen in de Straat van Hormuz.

Ondanks de aangekondigde wapenstilstand zei Trump via sociale media dat de VS de maritieme blokkade van Iran voortzet. Afgelopen weekend vuurde de Amerikaanse marine op een Iraanse vrachtschip en nam het schip in beslag. Dinsdag werd een grote Iraanse olietanker in de Indische Oceaan door Amerikaanse troepen bezocht. Iran beschouwt deze blokkade als een oorlogsdaad en weigert de afsluiting van de Straat van Hormuz op te heffen zolang de VS de blokkade handhaven. Deze afsluiting heeft wereldwijd een energiecrisis veroorzaakt, aangezien ongeveer een vijfde van de olie- en vloeibaar gasstromen door deze zeestraat gaan.

Bemiddelingspogingen Pakistan lopen vast
Pakistan, dat als bemiddelaar optreedt, probeert ondanks tegenslagen beide partijen toch weer aan de onderhandelingstafel te krijgen. Beide partijen waren dinsdag niet verschenen voor de geplande vredesgesprekken in Islamabad, vlak voordat een twee weken durende wapenstilstand zou aflopen. Een luxe hotel in Islamabad was volledig voorbereid op de gesprekken, maar Iran heeft nooit formeel ingestemd met de uitnodiging en de Amerikaanse delegatie onder leiding van vicepresident JD Vance bleef in Washington. Hoewel het hotel gesloten bleef, werden de veiligheidsmaatregelen versoepeld.

Een Pakistaanse functionaris verklaarde tegen Reuters: “Als je het mij eerlijk vraagt, was het een onverwachte tegenslag omdat Iran nooit officieel had geweigerd en nog steeds bereid is te komen.” Een andere bron meldde dat Pakistan “hard werkt om het conflict te overbruggen en met elke partij rekening houdt met hun gevoeligheden.”

Scepsis en dreigementen in Teheran
De reactie vanuit Iran op Trumps wapenstilstandsverklaring was voorzichtig en sceptisch. Tasnim benadrukte dat Iran niet om een verlenging van de wapenstilstand had gevraagd en herhaalde dreigementen om de Amerikaanse blokkade met geweld te doorbreken. Een adviseur van Iraans parlementsspreker en hoofdonderhandelaar Mohammad Baqer Qalibaf noemde Trumps aankondiging mogelijk een list om tijd te winnen voor een verrassingsaanval.

Gedurende het conflict heeft Iran de doorgang door de Straat van Hormuz voor buitenlandse schepen effectief afgesloten door aanvallen op vaartuigen die zonder toestemming proberen te passeren. Woensdag meldde de Britse maritieme veiligheidsdienst UKMTO dat minstens drie containerschepen beschoten waren. Eén schip werd door een Iraans kanonneerboot benaderd en beschoten met machinegeweren en granaatwerpers, wat aanzienlijke schade aan de brug veroorzaakte, maar zonder slachtoffers of milieuschade. Twee andere schepen meldden ook beschietingen, zonder letsel.

Iran veroordeelt de Amerikaanse acties op zee, waaronder het boarden van een olietanker op weg naar Singapore, als “piraterij en staats-terrorisme.”

Vastgelopen vredesbesprekingen 
Met zijn laatste verklaring trok Trump zich opnieuw op het laatste moment terug van dreigementen om Iraanse energiecentrales en bruggen te bombarderen. Deze dreigementen werden internationaal veroordeeld als mogelijke oorlogsmisdaden. Iran had gedreigd zijn Arabische buren aan te vallen indien zijn burgerinfrastructuur werd getroffen.

Na de wapenstilstandsverklaring daalden de olieprijzen onder de 100 dollar, terwijl de aandelenmarkten en de dollar volatiliteit vertoonden. De vredesbesprekingen in Islamabad lijken ondanks de poging tot verlenging van de wapenstilstand wankel.

Een hoge Iraanse functionaris meldde aan Reuters dat Iran bereid was tot een nieuwe onderhandelingsronde, maar alleen als de VS hun beleid van druk en dreigementen zou opgeven. Tijdens de eerste gesprekken, elf dagen geleden, werd geen akkoord bereikt. De VS wil dat Iran zijn voorraden hoogverrijkt uranium afstaat om te voorkomen dat het land een kernwapen kan ontwikkelen. Iran benadrukt dat zijn nucleaire programma vreedzaam is en onderdeel van zijn soevereine rechten als lid van het Non-proliferatieverdrag. Teheran eist het einde van de oorlog, het opheffen van sancties, herstelbetalingen en erkenning van zijn controle over de Straat van Hormuz.