Tijdens een demonstratie op 24 januari 2026 in Berlijn onder het motto 'Help Iran. Geen zaken met de mullahs', houdt een demonstrant een spandoek omhoog met de tekst 'Alle ogen op Iran'. (Getty Images)
Naarmate de dreiging van Amerikaanse militaire acties tegen Iran toeneemt, voeren diverse landen, vooral uit Iran’s ruime regio, intensieve diplomatieke pogingen om een grootschalig conflict te voorkomen.

Wat speelt er tussen Iran en de VS?
President Donald Trump herhaalde woensdag zijn dreigementen op militair ingrijpen als Iran niet instemt met beperkingen op zijn nucleaire programma en ballistische raketten. Hij kondigde aan dat een omvangrijke Amerikaanse vloot, inclusief het kernenergie aangedreven vliegdekschip USS Abraham Lincoln, onderweg is naar het Midden-Oosten. De vloot verliet in november haar thuishaven en was recent actief in de Zuid-Chinese Zee.

De dreiging volgt op massale protesten in Iran die eind 2025 begonnen vanwege verslechterende economische omstandigheden en zich ontwikkelden tot een bredere uitdaging voor het regime dat sinds de islamitische revolutie van 1979 aan de macht is.

Iran weigert onderhandelingen onder dreiging van geweld en benadrukt zijn paraatheid om zich te verdedigen. Een Iraanse onderhandelaar verklaarde dat Iran “200 procent gereed” is om het land te beschermen, ondanks pogingen via tussenpersonen om gesprekken op gang te brengen. Hij wees ook op een eerdere Amerikaanse aanval op Iraanse nucleaire faciliteiten in juni vorig jaar, vlak voor het begin van vredesonderhandelingen met Israël.

Recent kondigde het Iraanse leger de toevoeging van 1.000 nieuwe “strategische” drones aan, waaronder aanvalsdrones en systemen voor verkenning en cyberaanvallen, bedoeld om diverse doelen op land, in de lucht en op zee aan te vallen.

Diplomatieke inspanningen
Iran voert gesprekken met Turkije, waar minister Abbas Araghchi overlegde met zijn Turkse collega en president Erdogan. Ook met Pakistan vonden telefoongesprekken plaats, evenals met Egypte, Saudi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, die zich allen inzetten voor regionale stabiliteit en het vermijden van militair conflict.

India stuurde een delegatie naar Teheran, terwijl China in de Verenigde Naties opriep tot respect voor de soevereiniteit van landen en afkeuring uitsprak over militaire avonturen.

Rusland benadrukte het belang van onderhandelingen en waarschuwde dat geweld de regio alleen maar verder zal destabiliseren.

Reacties in het Westen
West-Europese landen richten zich vooral op het veroordelen van de harde aanpak van protesten in Iran en hebben zich terughoudend opgesteld over het risico van een oorlog. Frankrijk sprak zich expliciet uit tegen militaire interventie en pleitte voor steun aan het Iraanse volk.

De Europese Unie legde nieuwe sancties op aan 15 Iraanse personen en zes entiteiten vanwege ernstige mensenrechtenschendingen. De Iraanse Revolutionaire Garde (IRGC) werd door de EU, evenals door de VS, Canada en Australië, als terroristische organisatie aangemerkt.

Iran veroordeelde de sancties scherp en noemde de Europese houding hypocriet, verwijzend naar het uitblijven van actie tegen Israëlische acties in Gaza.

Mogelijkheden voor diplomatie?
Deskundigen zijn sceptisch over het effect van diplomatie in het verminderen van de spanningen tussen de VS en Iran. Volgens professor Adnan Hayajneh uit Qatar luisteren de VS vooral naar zichzelf en minder naar regionale actoren, wat de kans op een militaire confrontatie vergroot.