US-dollar: 'Gewonde hegemonie' of veilig als de machtigste valuta ter wereld?

Geconfronteerd met Trumps tarieven en dreigementen proberen de BRICS-landen het gebruik van de dollar in onderlinge handel te verminderen.

Op een late ochtend in november – twee dagen voordat de leiders van de grootste economieën ter wereld samenkwamen in Johannesburg voor de G20-top van 2025 – ontmoetten de gouverneurs van de centrale banken van Zuid-Afrika en China elkaar op slechts twintig minuten afstand om een systeem in te wijden waarvan velen hopen dat het kan helpen om de internationale handel uit de schaduw van de dollardominantie te halen.

Tijdens een ceremonie bij de Zuid-Afrikaanse Reservebank in Pretoria werd Standard Bank – Afrika’s grootste bank qua activa – de eerste op het continent die direct werd aangesloten op China’s Cross-Border Interbank Payment System (CIPS). Dankzij deze integratie kunnen Afrikaanse bedrijven nu betalingen met China rechtstreeks in renminbi afhandelen, zonder gebruik te maken van een tussenliggende valuta – en daarmee niet langer afhankelijk zijn van de Amerikaanse dollar (USD).

De USD is sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog de belangrijkste reservevaluta ter wereld en wordt tegenwoordig in meer dan 80 procent van de internationale handel gebruikt.


Net als Zuid-Afrika is ook Brazilië aangesloten op CIPS. Tegelijkertijd gebruikt het land steeds vaker de Braziliaanse real en de Chinese yuan voor bilaterale handel met China, bijvoorbeeld bij de verkoop van sojabonen, waarmee de USD wordt omzeild.

Andere landen maken ook steeds vaker gebruik van hun eigen munten. India en de VAE handelen in roepie en dirham, terwijl China en de VAE hun handel in vloeibaar aardgas (LNG) in yuan afhandelen. China heeft ook met landen als Argentinië, Irak en Saudi-Arabië handel in yuan. China en Rusland hebben hun bilaterale handel sterk verschoven naar lokale valuta, deels om sancties vanuit het Westen te omzeilen. De oliehandel van China met Iran en Rusland wordt voornamelijk in renminbi afgerekend. India en Rusland gebruiken steeds vaker roepies en roebels voor hun onderlinge handel.


Voor analisten is bilaterale handel waarbij landen hun eigen voorwaarden kunnen bepalen altijd al onderdeel geweest van internationale economie. Het is dus niet nieuw of onverwacht.

Wel neemt het aantal initiatieven toe, omdat er meer prikkels zijn om minder afhankelijk te zijn van de USD, zeggen zij.

‘Verborgen kosten’ die de VS bevoordelen
Hoewel de VS als grootste economie historisch de wereldhandel domineerde, neemt die invloed het afgelopen decennium af, met China als nieuwe leider, vooral in het globale Zuiden, dat 85 procent van de wereldbevolking en ongeveer 50 procent van het mondiale bbp vertegenwoordigt.

In Afrika bijvoorbeeld was China in 2024 de grootste leverancier van importgoederen, gevolgd door de EU, India en de VS, volgens de VN-database Comtrade. Daarom is bilaterale handel in lokale valuta’s of aansluiting op CIPS economisch logisch, aldus analisten.

“Elke keer dat je een transactie in dollars doet, is er een verborgen kostenpost die terugvloeit naar de VS,” merkt Sanusha Naidu, een buitenlandpolitiek analist bij het Zuid-Afrikaanse Institute for Global Dialogue, op.

Volgens haar vragen landen zich terecht af: “Waarom zouden wij die kosten aan de VS moeten betalen?”

In plaats van dat de valuta van de koper eerst in USD wordt omgezet en daarna weer naar de valuta van de verkoper, waarbij beide partijen mogelijk inkomsten verliezen, kan het geld nu rechtstreeks vloeien.

Toch wijst professor Danny Bradlow van de Universiteit van Pretoria erop dat handel in lokale valuta wel uitdagingen kent; deze zijn minder technisch dan praktisch van aard.

Hoewel twee landen in elke gewenste munt kunnen handelen, is het de vraag of zij grote voorraden van elkaars valuta willen aanhouden, zei hij.

Als voorbeeld noemde hij landen met weinig onderlinge handel, zoals Botswana en Mexico. Voor hen zou het praktischer zijn om pulas en peso’s om te wisselen in dollars, de wereldwijd gevraagde valuta, dan grote hoeveelheden van elkaars munten te bewaren.

Een andere uitdaging bij het omzeilen van de USD is dat “de infrastructuur voor handel in lokale valuta eerst op orde moet zijn om brede acceptatie mogelijk te maken,” aldus Shirley Yu, managing director van ACME Macro Advisory en directeur van de China-Africa Initiative aan de London School of Economics.


Hoewel het aantal transacties in lokale valuta toeneemt, blijft het nog maar een fractie van het volume dat via SWIFT en de USD loopt. Zo is de Chinese munt betrokken bij minder dan 10 procent van de wereldhandel. Andere valuta zoals de euro worden ook wereldwijd gebruikt, maar Yu benadrukte dat “de renminbi een grotere handelsvaluta is dan de euro”.

'Prikkels' om te veranderen
Wat sterk is veranderd en sterk gegroeid is, zijn “de prikkels om te veranderen en alternatieven te ontwikkelen,” zei Bradlow. “Dat zie je ook terug in de stijgende goudprijs.”

Landen beschouwen de USD niet langer als een volledig stabiele reservevaluta; ze managen en spreiden hun risico’s, zegt Naidu. De stijging van goud- en zilverprijzen wijst op afnemend vertrouwen in de dollar, voegt zij toe.

Chris Weafer, investeringsanalist bij het strategische bureau Macro-Advisory, wijt dit wantrouwen aan politieke veranderingen in de VS.

“De onvoorspelbaarheid van president Trump en de enorme Amerikaanse schulden maken de dollar minder veilig en voorspelbaar dan vroeger.” De Amerikaanse staatsschuld bedraagt momenteel meer dan 38 biljoen dollar.

“Maar zelfs zonder Trump zouden veel mensen wereldwijd – ook in het Westen – zeggen dat de rol van de dollar een probleem is,” aldus Bradlow.

“Een systeem dat zo afhankelijk is van de dollar betekent kwetsbaarheid voor het monetaire en economische beleid van de VS. Een meer gediversifieerd of internationaal systeem dat niet onder controle staat van één land zou voor iedereen acceptabeler zijn,” zegt hij.

Betekent dit het einde – of zelfs het begin van het einde – van de Amerikaanse dollar?

De meeste analisten zeggen nog van niet.

“We blijven de Amerikaanse dollar zien als de wereldwijde referentievaluta, bijvoorbeeld voor de prijsstelling van olie en grondstoffen, en als de belangrijkste reservevaluta van centrale banken,” zei Weafer.

Er zijn momenteel “geen alternatieven voor de Amerikaanse dollar als valuta,” voegde hij toe.


Toch “zullen ook deze alternatieven nog steeds de Amerikaanse dollar als referentievaluta gebruiken,” merkte Weafer op.

Ondertussen zal de VS er alles aan doen om de dollardominantie te beschermen, aldus Yu.



USD in een 'langzame' neergang
Hoewel de USD geen serieuze concurrentie kent en zijn positie behoudt, gaat het debat volgens Naidu over meer dan alleen de “harde valuta”-waarde van de dollar. Het gaat om de opkomst en ondergang van naties en hoe hegemoniale macht na 70-80 jaar piekt en afbrokkelt.

De USD, net als het Amerikaanse rijk zelf, is een “gewonde hegemonie,” zei zij.

Als een hegemonie gewond raakt en zijn dominantie bedreigd voelt, “wordt het heel gevaarlijk en onvoorspelbaar.”

Naidu zei dat de vier pijlers van de Amerikaanse structurele macht – veiligheid, financiën, kennis en productie – allemaal verankerd zijn in de dollar. Naarmate meer landen risico’s vermijden met de dollar en alternatieve betalingen opkomen, verzwakken deze pijlers.

Hoewel de USD niet plotseling zal worden vervangen, ondergaat hij een “langzame neergang,” zei zij, en dat is gevaarlijker en ingrijpender dan een plotselinge ineenstorting.

Hoewel de wereld nog ver verwijderd is van een munteenheid die de dollar kan evenaren, zeggen veel experts dat China op de “zeer lange termijn” de volgende in lijn zou kunnen zijn.

Als het vertrouwen in de Amerikaanse economie, politieke leiding en dollar afneemt, “zal uiteindelijk de opkomst en het grotere gebruik van de Chinese yuan de wereldwijde dominantie van de Amerikaanse dollar doorbreken,” zei Weafer, vooral in het globale Zuiden.

Yu verwacht dat “de schaal van de-dollarisatie zeker zal toenemen onder landen in het globale Zuiden,” zeker gezien recente geopolitieke gebeurtenissen in Venezuela en de spanningen tussen de VS en Iran.

Maar “de echte verandering in het mondiale valuta-architectuur zal plaatsvinden wanneer de petroyuan de petrodollar vervangt,” voegde ze toe, verwijzend naar een scenario waarin de yuan de valuta wordt voor wereldwijde olieprijsstelling en afwikkeling – een functie die nu door de USD wordt vervuld.


De conclusie volgens analisten is dat er op korte of middellange termijn geen bedreiging is voor de USD, maar dat dit minder te maken heeft met de sterkte van de dollar zelf en meer met het feit dat de internationale handel momenteel weinig alternatieven heeft.