Een man verbrandt een foto van opperste leider ayatollah Ali Khamenei tijdens een protest bij het Iraanse consulaat in Milaan, Italië. (Foto: AP)
Iran wordt sinds twee weken opgeschrikt door landelijke demonstraties. Wat begon als woede over de verslechterende economie is snel geëscaleerd tot gewelddadige – en zelfs dodelijke – anti-regimeprotesten. Het regime reageerde door communicatie- en internetnetwerken af te sluiten. Dit is wat we weten over de onrust.

De protesten, die het hele land omvatten, zijn het gevolg van economische problemen en zetten nieuwe druk op het theocratische regime. Sinds de herinvoering van VN-sancties in september, vanwege Irans nucleair programma, is de Iraanse munt rial in vrije val geraakt en handelt nu tegen meer dan 1,4 miljoen rial per dollar. Die economische druk is versterkt door een twaalfdaagse oorlog in juni, waarbij Israël een offensief lanceerde en de VS nucleaire sites in Iran bombardeerde.

President Trump waarschuwde Iran dat de VS "zeer hard" zullen reageren als het regime vreedzame betogers met geweld onderdrukt. Deze waarschuwing kreeg extra gewicht na de gevangenneming van de Venezolaanse leider Nicolás Maduro, een bondgenoot van Teheran. Ondanks de harde woorden van opperste leider ayatollah Ali Khamenei, die zei dat "oproermakers op hun plaats moeten worden gezet", lijken de protesten niet te stoppen.

De economische crisis wordt verder versterkt door nieuwe prijsverhogingen. In december voerde Iran een nieuw prijsniveau in voor gesubsidieerde benzine, waarmee de prijs van een van 's werelds goedkoopste brandstoffen steeg. Voedselprijzen zullen naar verwachting ook fors stijgen, vooral nadat de Iraanse centrale bank de preferentiële dollar-rial wisselkoers voor alle producten, behalve medicijnen en tarwe, heeft afgeschaft. De regering zal nu elke drie maanden de prijzen herzien.

Iran heeft ook te maken met geopolitieke verliezen. De alliantie die bekendstaat als de "As van Verzet" – een coalitie van door Teheran gesteunde landen en milities – is verzwakt door conflicten in de regio, waaronder de Israël-Hamas oorlog in 2023 en militaire verliezen in Syrië en Jemen. 

Israël verpletterde Hamas in de oorlog in Gaza, Hezbollah verloor zijn leiderschap en Syrië, lange bondgenoot van Iran, zag in december 2024 de val van president Bashar al-Assad na jarenlange oorlog. Ook de door Iran gesteunde Houthi-rebellen in Jemen werden zwaar getroffen door Israëlische en Amerikaanse luchtaanvallen. China blijft wel een belangrijke afnemer van Iraanse olie, maar levert geen openlijke militaire steun, net als Rusland, dat wel Iraanse drones inzet in de oorlog in Oekraïne.

Volgens de Human Rights Activists News Agency vonden er meer dan 500 protesten plaats in alle 31 provincies van Iran, met meer dan 544 doden en ruim 10.600 arrestaties. Omdat internet en internationale telefoons zijn afgesloten, is het moeilijk om onafhankelijke bevestiging te krijgen.

Rouwenden dragen een kist tijdens een begrafenisstoet voor leden van de veiligheidsdiensten en burgers die zondag bij protesten om het leven zouden zijn gekomen. (Beeld via Reuters)

De protesten begonnen eind december met winkeliers in Teheran en spreidden zich snel uit. Aanvankelijk waren ze gericht op economische klachten, maar al snel klonk ook kritiek op het regime zelf. Sommigen scandeerden steun voor de in ballingschap levende kroonprins Reza Pahlavi, die opriep tot protesten. De dood van de jonge vrouw Mahsa Amini in politiehechtenis in 2022 fungeerde als katalysator voor het groeiende verzet.

Iran blijft volhouden dat zijn nucleaire programma vreedzaam is, maar verhoogde uraniumverrijking en verminderde samenwerking met de VN-kernwaakhond IAEA wekken verdenkingen dat het land mogelijk een kernwapen nastreeft.

De directeur van het IAEA waarschuwt dat Iran genoeg materiaal kan produceren voor zo’n tien kernwapens, mocht het besluiten zijn programma te militariseren. Amerikaanse inlichtingendiensten menen dat Iran nog geen kernwapenprogramma is begonnen, maar wel voorbereidingen treft om snel een kernwapen te kunnen bouwen als het dat wil.

De relatie tussen Iran en de VS is sinds de Islamitische Revolutie van 1979 gespannen. Vroeger was Iran onder sjah Mohammad Reza Pahlavi een belangrijke Amerikaanse bondgenoot in het Midden-Oosten. De revolutie bracht een theocratisch regime onder leiding van ayatollah Khomeini. In 1979 leidde de bezetting van de Amerikaanse ambassade tot de 444 dagen durende gijzeling en het verbreken van de diplomatieke betrekkingen. Tijdens de Iran-Irakoorlog in de jaren 80 steunden de VS Irak en voerden ze militaire acties uit tegen Iran. De betrekkingen schommelden sindsdien tussen vijandschap en diplomatie, met als hoogtepunt het nucleaire akkoord van 2015, waaruit de VS zich in 2018 eenzijdig terugtrokken, wat de spanningen in de regio opnieuw deed oplaaien.

Iran staat voor een diepgaande crisis die politieke stabiliteit, regionale machtsverhoudingen en de internationale betrekkingen onder druk zet. De ontwikkelingen worden wereldwijd nauwlettend gevolgd.