Militairen wonen de begrafenis bij van hun kameraden die omkwamen bij de Amerikaanse arrestatie van de Venezolaanse president Nicolás Maduro en zijn vrouw in Caracas, Venezuela. (Foto: AP)
Of het nu Trump of Rodríguez is, het besturen van Venezuela zal de steun van het leger nodig hebben, dat sterke prikkels heeft om tot een akkoord te komen.

Bijna 27 jaar lang was het Venezolaanse leger – formeel bekend als de Nationale Bolivariaanse Strijdkrachten (FANB) – een trouwe bondgenoot van de presidenten Hugo Chávez en Nicolás Maduro, terwijl zij systematisch afweken van het zoeken naar een alternatief voor de westerse liberale democratie en steeds meer autoritair werden.

De FANB hielp de Venezolaanse regering bij het ontmantelen van de instellingen van het vorige politieke bestel en het vervolgen van haar felste tegenstanders. In ruil daarvoor kregen het Chavez- en Maduro-bestuur steeds meer macht binnen de Venezolaanse politiek, met ministersposten, gouverneurschappen, ambassades en andere leidinggevende functies zoals burgemeesterschappen en het bestuur van staatsbedrijven voor het leger.

Met de ontvoering van Maduro door Amerikaanse speciale troepen afgelopen zaterdag heeft het leger een imagoschade opgelopen: de afgezette president werd ontvoerd uit het grootste Venezolaanse militaire complex, Fuerte Tiuna, in een operatie die de tekortkomingen van de FANB op het gebied van militaire technologie en verdedigingsprotocollen blootlegde.

Het leger staat voor een cruciaal dilemma – veranderingen doorvoeren en optreden als waarborg voor de overeenkomsten die de Trump-administratie in de VS en interim-president Delcy Rodríguez in Caracas voorstaan, of het risico lopen op verdere Amerikaanse aanvallen en het verlies van macht en status.

De opkomst vóór de val 
In de loop der jaren is de invloed van de FANB aanzienlijk gegroeid, ook binnen de rechtshandhaving – waarbij het in veel gevallen de taken van de staats- en lokale politie heeft overgenomen.

Dit fenomeen versnelde na de presidentsverkiezingen van 28 juli 2024, toen het Maduro-bestuur geconfronteerd werd met een ongekende legitimiteitscrisis te midden van zware beschuldigingen van grootschalige stemfraude.

Er werd een politiestaat gevestigd in Venezuela, waarin massale surveillance van tegenstanders een nieuw niveau bereikte.

De regering steunde sindsdien sterk op de FANB om te kunnen blijven bestaan. Dit werd mede bereikt door elementen van de regerende Verenigde Socialistische Partij van Venezuela (PSUV), paramilitaire groepen (ook wel “colectivos” genoemd), en door de politieke, gerechtelijke en militaire politie in het leger te integreren. Dit gehele veiligheidsapparaat wordt door de Venezolaanse regering omschreven als een “burger-militair-politie-unie”.

Het post-Maduro tijdperk 
Die macht betekent dat het leger een cruciale rol behoudt in elke politieke overgang in Venezuela. Veel analisten vinden dat elke regering, democratisch of met geweld aan de macht gekomen, de steun van het leger nodig heeft om te kunnen besturen.

De regering van Delcy Rodríguez vormt hierop geen uitzondering. Ondanks de steun van Trump om de politieke overgang na Maduro te leiden, heeft zij de steun van het Venezolaanse leger nodig om een verdere escalatie van politieke en sociale spanningen te voorkomen. Rodríguez’ acceptatie binnen de militaire gelederen is de belangrijkste reden waarom de Amerikaanse president haar – en niet oppositieleider María Corina Machado – heeft vertrouwd om de politieke overgang te leiden.

Tegelijkertijd heeft de ontvoering van Maduro de zwaktes van de FANB blootgelegd. De enorme machtsongelijkheid ten opzichte van het Amerikaanse leger maakt Venezuela kwetsbaar voor nieuwe aanvallen, ook al heeft Trump voorlopig geen plannen daartoe aangekondigd.

Die dreiging is de belangrijkste prikkel voor de FANB om zelf compromissen te sluiten, en de reden waarom de militaire leiding mogelijk openstaat voor deelname aan de politieke overgang onder leiding van Rodríguez.

Wat staat het leger te doen? 
Het Venezolaanse leger zal zo veel mogelijk zijn status binnen de politiek willen behouden.

Om dit te bereiken zal de FANB-leiding waarschijnlijk een reeks stappen moeten zetten die tot voor kort ondenkbaar waren in de Venezolaanse politiek.

Ten eerste moeten militaire leiders zich distantiëren van alle beschuldigingen van betrokkenheid bij drugshandel, het officiële argument dat de VS gebruikt voor hun militaire campagne tegen Venezuela.

Ten tweede moet de militaire leiding het nieuwe olieakkoord tussen Venezuela en de VS accepteren, dat waarschijnlijk Amerikaanse bedrijven aanzienlijke controle geeft over Venezolaanse olievoorraden en productie.

Ten derde zal de FANB op enig moment haar repressieve activiteiten tegen de burgerbevolking moeten verminderen, wat praktisch betekent dat haar rol in de huidige politiestaat, de zogenaamde “Burger-Militaire-Politie-Unie,” afneemt.

Tot slot moet de militaire leiding zich solidair tonen met interim-president Rodríguez, omdat zij het enige – en wellicht laatste – directe communicatiekanaal met de Trump-administratie vertegenwoordigt. Het leger kan binnenlands beargumenteren dat dit nodig is om de stabiliteit van het land te waarborgen temidden van de chaos na Maduro’s vertrek.

In essentie betekent het omarmen van deze veranderingen dat het leger de overeenkomsten tussen Rodríguez en Trump onderschrijft en een stabiliserende rol speelt in het post-Maduro tijdperk. Dit is een format waar de VS ervaring mee heeftn, met hun steun aan militaire regimes in landen als Egypte, Pakistan en Thailand.

Voor het Venezolaanse leger zijn de opties nu beperkt. Weigeren samen te werken met Trump en Rodríguez kan een nieuwe Amerikaanse militaire aanval uitlokken. Dat zou de geloofwaardigheid van het leger en de huidige politieke leiding vernietigen en de politieke en sociale instabiliteit in het land verder vergroten.