El Salvador: Verlaten bendehuizen gaan naar lokale bevolking

Het voormalige bolwerk van de bende La Campanera in de hoofdstad van El Salvador, San Salvador, staat bezaaid met leegstaande huizen. Sommige waren zogenaamde "casas destroyer", huizen die de bendes gebruikten voor verkrachting, moord en marteling. Anderen werden verlaten toen hun eigenaars het eindeloze bendegeweld ontvluchtten, en deze vervolgens werden bezet door de bendes om hun families in te laten wonen of werden de huizen gestript voor materialen.

Nu, als onderdeel van een nieuw plan voor sociale huisvesting als aanvulling op zijn harde veiligheidsbeleid, is de regering van de president van El Salvador, Nayib Bukele, begonnen met het terugvorderen van vervallen bendehuizen om ze over te dragen aan lokale bewoners.

Onderwijzeres Audelia Rosales kreeg haar huis met behulp van een staatslening tegen een lage rente. Ze laat zien hoe ze het bescheiden huis opknappen, waaronder het dichten van een gat in de muur dat de bendes als ontsnappingsroute gebruikten als de politie de buurt binnenviel.

Het was moeilijk om sinds de jaren negentig in La Campanera te wonen en de bendes te zien groeien in kracht en aantal, zegt Audelia. "We zijn onze vrijheid kwijtgeraakt. Mijn kinderen konden niet op straat of in het park spelen. Ze groeiden binnen op, hun hele kindertijd."

Audelia zegt dat na de arrestatie van meer dan 65.000 mensen sinds het optreden van de regering tegen bendes een jaar geleden begon, haar lankmoedige buurt haar gewelddadige imago begint af te werpen.

"Jarenlang heb ik nooit gezegd waar ik woonde. Mensen konden vaak geen werk vinden, er heerste zo'n stigma over het leven hier. Maar nu zeg ik het met trots: ik kom uit La Campanera!", lacht ze.

Het normale leven keert stilaan terug in dergelijke wijken. Fastfoodbezorgers zijn weer opgedoken in wat eens no-go-zones waren voor buitenstaanders en de politie.

En vlakbij vindt halverwege de ochtend een potje voetbal plaats tussen tieners uit aangrenzende buurten. Hoewel dat misschien niet als iets speciaals klinkt, is de wedstrijd tussen San Antonio en de jeugdteams van San Jose opmerkelijk.

De twee gebieden werden vroeger gecontroleerd door rivaliserende splintergroepen van El Salvador's beruchte 18th Street-bende - de Sureños en de Revolucionarios.

Kinderen van de ene kant mochten niet eens de andere buurt in, laat staan een potje voetballen. Nu vinden er regelmatig wedstrijden plaats op het smerige kunstgrasveld van San Antonio.

"Deze nieuwe beveiliging is er om te blijven", zegt Erik, een van de coaches. "Veel van die bendeleden zullen in de gevangenis zitten tot ze 90, 100 zijn, of zullen nooit worden vrijgelaten. Deze generatie zal opgroeien in een gezondere, bendevrije omgeving."

Het door het leger geleide optreden heeft meer gedaan dan alleen burgertrots en sport terugbrengen naar bolwerken van voormalige bendes.

Het heeft een enorme impact gehad op de misdaad in heel El Salvador, en het aantal moorden - dat ooit als het hoogste ter wereld werd beschouwd - is sterk gedaald.

Toch is het waarschijnlijk het meest controversiële veiligheidsbeleid in Amerika. Mensenrechtenorganisaties zeggen dat duizenden mensen zonder bendebanden willekeurig zijn vastgehouden, vaak onder de zwakste voorwendsels.

Op een avond afgelopen mei klopte de politie op de deur van vakbondsleider Dolores Almendares en nam haar mee - op basis van een anonieme tip, zo vertelden ze haar. Ze heeft haar kinderen de volgende zeven maanden niet gezien.

Ze beschrijft dat ze in erbarmelijke gevangenisomstandigheden wordt vastgehouden, waaronder chronisch overvolle cellen met slechts één toilet voor meer dan 230 mensen. Dolores zegt dat haar behandeling neerkwam op "marteling".

De regering-Bukele zegt dat het Internationale Comité van het Rode Kruis (ICRC) toegang heeft gekregen tot de gevangenissen, en het ICRC in El Salvador bevestigt dat het regelmatig controles heeft uitgevoerd op de omstandigheden in de gevangenissen.

De bevindingen en aanbevelingen van het ICRC - gebaseerd op observaties tijdens de uitzonderingstoestand opgelegd door de regering van president Bukele- blijven echter vertrouwelijk.

Dolores is onvermurwbaar dat haar arrestatie ongrondwettelijk en illegaal was. "Het was een ontvoering door de staat. Als je iets verkeerds hebt gedaan, moet je betalen - maar als je dat niet hebt gedaan, is het vrijheidsberoving, en dat is ontvoering. Ik had geen misdaad begaan, dus zou ik niet in de gevangenis moeten hebben gezeten."

De minister van Justitie en Veiligheid, Gustavo Villatoro, zei over het geval van Dolores: "We vangen geen onschuldige mensen op." Hij verklaarde verder: "We willen niemand arresteren die de bendes steun heeft aangeboden, maar ze deden het omdat ze geen keus hadden. Wat we momenteel analyseren, is of degenen die samenwerkten met de bendes dat deden omdat ze probeerden lid te worden van een bende of gedwongen waren hen te steunen."

Dolores is niet onder de indruk van de officiële rechtvaardiging voor haar detentie. "Ik haat deze regering", zegt ze eenvoudig. "Ze zouden mensen moeten onderzoeken die de grondwet gebruiken. Ze moeten het goede voorbeeld geven. Ze zullen geweld niet uitroeien als ze zelf meer geweld genereren."

Jarenlang heersten de straatbendes over El Salvador onder het huiveringwekkende motto van controle: "Zien, horen, mond houden."

Een bewoner vertelde dat het voor hem betekende "kijk hoe we mensen vermoorden en afpersen, hoor hun geschreeuw als we ze martelen, houd je mond."

Na zo'n schrikbewind te hebben doorstaan, twijfelt Audelia Rosales niet aan de methoden waarmee de vrede die ze nu geniet, is bereikt. Ze is eerder opgelucht dat ze eindelijk in het donker haar huis uit kan stappen en de koele avondlucht kan inademen.

"Gedurende 16 jaar kon mijn moeder ons hier niet eens bezoeken - we hebben haar nauwelijks gezien", legt ze uit, terwijl ze op een bankje in het park zit te kijken naar lokale kinderen die honkbal spelen. "Ik hoop dat de volgende generatie deze vrijheid ook mag ervaren."