Sommige gebeurtenissen zijn groter dan de officiële verklaring die erover wordt afgelegd. De actie van 14 juli in het Sarakreekgebied is daar een van. Volgens een verklaring van minister Harish Monorath van Justitie en Politie ging het om een operatie van de politie en het Nationaal Leger tegen gewapende Chinese werknemers en zou Ronnie Brunswijk de autoriteiten slechts hebben geïnformeerd en 'toevallig' in het gebied aanwezig zijn geweest.

Die uitleg botst met de beelden die rond de operatie naar buiten kwamen. Daarop stond niet de politie centraal, maar Brunswijk. Hij werd toegejuicht alsof hij persoonlijk orde op zaken had gesteld. Op sociale media ontstond niet het beeld van een politie- en militaire actie, maar van een optreden waarbij een politicus/goudconcessiehouder zichtbaar de hoofdrol opeiste.

Dat beeld kan niet worden afgedaan als een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Ronnie Brunswijk is voorzitter van coalitiepartij ABOP, vicevoorzitter van De Nationale Assemblée, concessiehouder én de invloedrijkste speler in de goudsector. Tijdens de vorige regering kreeg hij bovendien de verantwoordelijkheid om juist die sector te ordenen. Zijn aanwezigheid bij een gewapende overheidsoperatie in een goudconcessie is daarom per definitie politiek relevant.

Wanneer een politicus met grote economische belangen in een sector aanwezig is bij een gewapende actie binnen diezelfde sector, moet de overheid glashelder maken waar politieke invloed eindigt en het onafhankelijke optreden van politie en leger begint. Die duidelijkheid is tot nu toe niet gegeven. Of is hier sprake van 'poes poesie e luku merki'. 

De rol van Brunswijk moet worden onderzocht, juist vanwege zijn politieke positie, zijn economische belangen in de goudsector en de manier waarop hij tijdens de operatie publiekelijk in beeld kwam en zich liet toejuichen als de held. De politie moet uitleggen hoe de actie is voorbereid, wie de bevelen gaf en waarom omstanders en illegale goudzoekers kennelijk vrij in het kamp konden rondlopen.

De vragen worden ernstiger nu het management van Sarakreek Resource Corporation met een veel bredere reconstructie en achtergrondverhaal komt. Het bedrijf spreekt niet alleen over zestien Chinese werknemers en vuurwapens, maar over een jarenlang conflict rond een goudconcessie van ruim 22.500 hectare. Het gaat om illegale goudzoekers, een rechtszaak tegen de Staat, veiligheidsproblemen, verdwenen goederen en personen die zich volgens het bedrijf op de naam Brunswijk beroepen en als informele ‘landlords’ in het gebied optreden. Het zijn ernstige beweringen die onafhankelijk onderzocht moeten worden.

Sarakreek is geen losstaand incident. Het is het zoveelste bewijs dat de goudsector al jaren buiten de effectieve controle van de Staat raakt. Regeringen hebben commissies ingesteld, ordeningsprogramma’s aangekondigd en grote bedragen uitgegeven. Enkele jaren geleden werd zelfs een speciale commissie belast met de ordening van de goudsector. Er ging veel geld naartoe, maar een aantoonbaar geordende sector kwam er niet.

Illegale goudwinning blijft bestaan. Conflicten over concessies nemen toe. Informele machtsstructuren worden sterker. Politieke namen krijgen in sommige gebieden meer gewicht dan officiële vergunningen, rechterlijke uitspraken of overheidsbesluiten. Er is duidelijk sprake van bestuurlijk falen. De Staat is er niet in geslaagd wet, gezag en rechtszekerheid duurzaam in de goudgebieden te vestigen. Daardoor is ruimte ontstaan voor een parallel systeem waarin concessiehouders, illegale goudzoekers, lokale groepen, tussenpersonen, speculanten en politici ieder hun eigen aanspraken en machtsmiddelen inzetten.

De schade is veel groter dan het verlies van goudinkomsten. Het milieu wordt verwoest door ontbossing, kwikgebruik en vervuiling van rivieren. Dorpsgemeenschappen raken verdeeld. Traditionele gezagsverhoudingen worden uitgehold. Geld en geweld bepalen steeds vaker wie toegang krijgt tot een gebied. Criminaliteit groeit waar controle ontbreekt en waar enorme hoeveelheden goud en contant geld circuleren. De goudsector is daardoor niet alleen een economisch waterhoofd, maar ook een veiligheidsvraagstuk en een bedreiging voor de rechtsstaat.

Zonder transparantie, maar vooral zonder politieke wil, blijft de ordening van de sector slechts een modewoord waarmee regeringen indruk willen maken, terwijl in het binnenland andere regels gelden.

Ordening betekent keuzes maken. Het betekent concessierechten controleren en handhaven. Illegale winning beëindigen. Historische en traditionele rechten duidelijk regelen. Politieke belangen openbaar maken. Politie en leger onafhankelijk laten optreden. Belasting en royalty’s innen. Milieuregels afdwingen. En ervoor zorgen dat rechterlijke uitspraken niet afhankelijk zijn van wie in een gebied de meeste invloed heeft.

Wat zich in Sarakreek heeft afgespeeld, is niet alleen een conflict binnen één concessie. Het is een aanklacht tegen een overheid die de controle over een van de belangrijkste en gevoeligste sectoren van het land al te lang heeft laten verslappen. 

Wilfred Leeuwin