Zwerfvuil is geen opvoedprobleem alleen; Het is een bestuurlijke keuze

Waar je je in Suriname ook begeeft, overal stuit je op zwerfvuil. Langs de weg, op erven, in goten, op stranden en zelfs in natuurgebieden. We lijken het bijna normaal te zijn gaan vinden. Maar zwerfvuil is geen natuurverschijnsel. Het is het gevolg van keuzes – of juist het uitblijven daarvan.

Vaak hoor je het argument dat het probleem bij de opvoeding ligt. En ja, opvoeden begint thuis. Daar zullen we het met elkaar over eens zijn. Maar wie eerlijk is, weet ook dat opvoeding alleen niet voldoende is. Als samenleving moet je randvoorwaarden creëren die gewenst gedrag stimuleren en ongewenst gedrag ontmoedigen. En precies daar ligt een duidelijke verantwoordelijkheid bij beleidsmakers en bestuurders.

Die verantwoordelijkheid werd mij pijnlijk duidelijk tijdens reizen door Oost-Afrika, met name in Rwanda en Kenia. Wat daar direct opvalt, is de uitzonderlijke netheid van straten, dorpen en steden. Geen plastic bekers, geen tasjes, geen rondslingerende petflessen. In Rwanda geldt sinds 2008 een volledig verbod op niet-biologisch afbreekbare plastic zakken. Kenia volgde in 2017 met een van de strengste plasticwetten ter wereld, waarbij overtredingen kunnen leiden tot hoge boetes en zelfs gevangenisstraffen.

Plastic wordt daar expliciet gezien als zwerfvuil en als bedreiging voor milieu, gezondheid en waardigheid. Het resultaat is zichtbaar: een schoon land, trotse burgers en een omgeving waarin respect vanzelfsprekend wordt.

Wie Afrika te ver weg vindt, kan dichter bij huis kijken. Barbados bijvoorbeeld, op slechts enkele uren vliegen. Ook daar is het straatbeeld opvallend schoon. Het eiland is een lust om te bezoeken, niet alleen vanwege zon en zee, maar vanwege orde en zorg voor de leefomgeving. Wat vooral opvalt, is dat netheid daar geen kwestie is van toezicht alleen, maar van mentaliteit. Zelfs daklozen en zwervers ruimen automatisch op wat zij hebben vervuild. Niet omdat iemand hen voortdurend controleert, maar omdat het zo is aangeleerd.

Dat gedrag komt niet uit de lucht vallen. Het is het resultaat van opvoeding, gecombineerd met duidelijke regels en een omgeving die dat gedrag bevestigt. Thuis leren kinderen hoe zij omgaan met hun omgeving. Het land – via wetgeving, handhaving en voorbeeldgedrag – versterkt die opvoeding. Zo beïnvloeden opvoeding en beleid elkaar. Kinderen zijn het product van hun opvoeding, en de volwassenen van nu waren de kinderen van gisteren. Gedrag wordt herhaald, genormaliseerd en van generatie op generatie doorgegeven.

Ik begreep daar iets fundamenteels: wanneer een omgeving schoon is, voelen mensen zich beter. Je komt je huis met plezier binnen. Je betreedt een winkel of warenhuis met respect. Je komt je land binnen met trots. Je voelt je gezien en serieus genomen. Ik voelde mij daar letterlijk een koningin.

Schoonheid of het schone heeft betekenis. Het zegt iets over hoe een land naar zichzelf kijkt en hoe het zijn burgers waardeert. Zwerfvuil is daarom niet alleen een milieuprobleem, maar ook een sociaal en psychologisch probleem. Het raakt aan eigenwaarde, verantwoordelijkheid en onderling respect.

Daarbij komt dat de milieu-impact van zwerfvuil enorm is. Plastic afval doet er tientallen tot honderden jaren over om af te breken. In die periode valt het uiteen in microplastics, die terechtkomen in bodem, water en voedselketens. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat microplastics en fijnstof schadelijke effecten kunnen hebben op de menselijke gezondheid en onder meer ontstekingsreacties en longaandoeningen kunnen verergeren. Dat is geen persoonlijke mening, maar vastgestelde kennis uit de milieuwetenschappen en geneeskunde.

De vraag dringt zich dan op: waarom blijven wij in Suriname doen alsof het wiel opnieuw moet worden uitgevonden? Andere landen – arm en rijk, groot en klein – hebben laten zien dat duidelijke regelgeving, consequente handhaving en heldere communicatie werken.

Wat doen onze milieuautoriteiten? Waar blijven de duidelijke verboden, de handhaving, de alternatieven en de voorbeeldrol van de overheid zelf? Burgers aanspreken op gedrag zonder zelf kaders te scheppen, is niet eerlijk en niet effectief.

Respect voor je land begint bij duidelijk beleid. Bij lef om impopulaire maar noodzakelijke maatregelen te nemen. Bij het besef dat een schoon Suriname geen luxe is, maar een recht – voor onszelf en voor de generaties na ons.

Zwerfvuil verbannen is geen droom.

Het is een keuze.