Wie de berichtenstroom over "spookambtenaren" volgt, kan niet anders dan concluderen dat Suriname niet te maken heeft met een incident, maar met een systeemcrisis. Jarenlang ontvangen duizenden personen – in Suriname én in het buitenland – overheidssalarissen zonder te werken. Het stopzetten van die betalingen is noodzakelijk, maar volstrekt onvoldoende. Dit is geen administratieve slordigheid; het is diefstal van gemeenschapsgeld. En zolang de wortel van het probleem niet wordt aangepakt, zal het telkens opnieuw opduiken.

De omvang is onthutsend. Dat onder de vorige regering bij Onderwijs ruim duizend niet-geregistreerde ambtenaren opdoken en onder de huidige regering nog eens zo’n tweeduizend namen van de loonlijst verdwenen, wijst op structureel falende interne controle. Dan dringen zich zwaardere vragen op: hoe kan een afdelingshoofd jarenlang "personeel" op papier hebben zonder feitelijke aanwezigheid? Hoe kan een directeur systematische afwezigheid niet opmerken terwijl de salarisstroom doorloopt? Wat deden personeelsafdelingen aan controle? En waar bleven de vakbonden, die zeggen de eerlijke werknemer te vertegenwoordigen?

Zolang verantwoordelijken in de keten – leidinggevenden, HR-functionarissen en financieel beheerders – niet worden geïdentificeerd en aangesproken, bestrijden we alleen het symptoom. Goed bestuur is meer dan het opschonen van een loonlijst; het is ook het afleggen van verantwoording en het verbinden van consequenties aan degenen die hebben weggekeken of gefaciliteerd. De Surinaamse belastingbetaler, die al jaren de prijs betaalt via achterblijvende publieke voorzieningen en uitgeholde koopkracht, heeft recht op méér dan cosmetische ingrepen.

Daarom moet de aanpak grensoverschrijdend, hard en wettelijk verankerd zijn. Vooral voor de groep die in het buitenland woont, is een tweesporenbeleid cruciaal.

• Fiscaal spoor: benut de bestaande informatie-uitwisseling met partnerlanden, zodat verzwegen overheidssalarissen als wereldinkomen kunnen worden getoetst. Waar sprake is van ontduiking, horen naheffingen, boetes en beslag te volgen. Dat raakt fraude direct waar het pijn doet: in de portemonnee en in de feitelijke woonomgeving.

• Strafrechtelijk spoor: complementeer dossiers met bankgegevens via rechtshulpverzoeken en leg, waar mogelijk, strafrechtelijke aansprakelijkheid vast. Is uitlevering niet haalbaar, laat de strafvervolging dan door het woonland overnemen en zet internationale signaleringen klaar. Zo wordt ontwijkgedrag bij grenspassages zinloos.

De civielrechtelijke route – individueel beslag via lange exequaturprocedures – is te traag en te duur als primaire strategie. Het fiscaal-strafrechtelijke klemprofiel levert sneller resultaat op én creëert afschrikking.

Maar diplomatie is de ontbrekende schakel. Het ministerie van Buitenlandse Zaken, Internationale Handel en Samenwerking mag hierbij geen toeschouwer zijn. Het behoort tot de kerntaken van de diplomatie om in het belang van de schatkist te handelen: formele kennisgevingen aan autoriteiten in gastlanden, actieve gegevensuitwisseling binnen verdragskaders en operationele ondersteuning vanuit ambassades. Als Suriname dat consequent en juridisch zorgvuldig doet, is de kans op samenwerking groot. Anders blijft de verontwaardiging thuis verstommen in bureaucratie.

Intussen moeten de vakbonden kleur bekennen. Wie werkelijk de rechtmatige ambtenaar verdedigt, distantieert zich luid en duidelijk van spookconstructies die salarisschalen uithollen en publieke diensten verarmen. Arbeidsrechten beschermen is niet hetzelfde als fraude gedogen. De sociale legitimiteit van vakbonden staat hier op het spel.

Tot slot rust er een zware plicht op De Nationale Assemblée (DNA). Parlementaire controle is geen formaliteit, maar het hart van de democratische verantwoording. Wat nodig is:
• Een parlementaire enquêtecommissie met de bevoegdheid om ministers, directeuren en HR-verantwoordelijken onder ede te horen, gericht op het blootleggen van het institutionele falen.

• Een bindende opdracht aan het ministerie van Buitenlandse Zaken, Internationale Handel en Samenwerking om binnen strikte termijnen relevante fraudedata – conform verdragen en privacywetgeving – aan buitenlandse belastingdiensten en justitiële partners te verstrekken.

• Spoedige wetswijzigingen die bij geconstateerde loonfraude een automatische strafrechtelijke aangifte verplicht stellen, aangevuld met persoonlijke aansprakelijkheid voor leidinggevenden die nalaten melding te maken.

• Een maandelijkse, publiek toegankelijke voortgangsrapportage over opgeschoonde FTE’s, ingediende dossiers, gerealiseerde terugvorderingen en opgelegde sancties, gecontroleerd door de Rekenkamer en de auditdiensten.

Deze crisis is een lakmoesproef. Kiest Suriname voor rechtsstatelijke strengheid en transparantie, of laat het opnieuw ruimte voor informele netwerken en stilzwijgende medeplichtigheid? De middelen – verdragen, diplomatie, wetgeving en toezicht – bestaan al. Het ontbreekt niet aan instrumenten, maar aan wil, coördinatie en consequentie.

Rechtvaardigheid voor de belastingbetaler begint bij een simpele norm: geen prestatie, geen salaris. Maar zij eindigt bij iets groters: herstel van vertrouwen. Dat vertrouwen komt pas terug als burgers zien dat de regels gelden voor iedereen, ook voor degenen die zich jarenlang binnen het systeem konden verschuilen.

Activeer de verdragen, jaag de dossiers erdoor, zet namen en aantallen in het licht en vorder elke onterecht uitgekeerde dollar terug. Niet uit wraak, maar uit recht. En uit respect voor iedereen die elke maand netjes belasting betaalt en wél komt opdagen om het land draaiende te houden.

R.A. Boldewijn, LBB