In SJB 2025 nr. 2 is van de hand van Jim A. Yard (de auteur) een belangwekkend artikel verschenen met als titel: “De centrale verkiezingsautoriteit als spil in het Surinaamse verkiezingsbestel: bestuursrechtelijke ordening van een complex proces”.
De auteur is juridisch adviseur en rechtswetenschappelijk onderzoeker met een achtergrond in bestuurskunde en wetgevingsleer en woont en werkt in Nederland. Zijn werk is sterk interdisciplinair van aard en zoekt aansluiting tussen recht, organisatiekunde en bestuurspraktijk.

In zijn artikel analyseert Yard de structurele tekortkomingen van het Surinaamse verkiezingssysteem en bepleit hij de oprichting van een onafhankelijke Centrale Verkiezingsautoriteit (CEA). Aanleiding vormen de verkiezingen van 25 mei 2025, die volgens de auteur diepgewortelde institutionele, bestuursrechtelijke en organisatorische kwetsbaarheden aan het licht hebben gebracht.

De context van deze problematiek ligt mede in de kiesstelselhervorming van 2023, waarbij het districtenstelsel werd vervangen door één nationale kieskring (landelijk evenredigheidsstelsel). Deze hervorming volgde op een uitspraak van het Constitutioneel Hof (5 augustus 2022), waarin het districtenstelsel strijdig werd geacht met het gelijkheidsbeginsel en het vereiste van evenredige vertegenwoordiging. Hoewel de hervorming juridisch noodzakelijk was, bleek de bestuurlijke uitvoering onvoldoende voorbereid. Yard stelt daarom de centrale vraag welke factoren de noodzaak van een CEA verklaren en hoe zo’n autoriteit juridisch en institutioneel effectief kan worden ingericht binnen de Surinaamse context.

Volgens Yard is het Surinaamse verkiezingsproces gebaseerd op een institutioneel model dat grotendeels is overgenomen zonder voldoende aanpassing aan lokale maatschappelijke en bestuurlijke realiteiten. Hierdoor ontbreekt zowel draagvlak als een stevige institutionele verankering. Historische keuzes, met name tijdens de militaire periode (1980–1987), hebben daarnaast de machtsverhoudingen structureel beïnvloed. De verkiezingen van 2025 bevestigden dat deze kwetsbaarheden niet incidenteel zijn, maar structureel van aard.

De auteur wijst op ernstige tekortkomingen in de organisatie van de verkiezingen. Zo waren de bemensing en training van hoofdstembureaus onvoldoende, kwamen financiële middelen te laat beschikbaar en ontbrak een heldere verantwoordelijkheidsverdeling. Dit leidde tot uiteenlopende interpretaties van de kiesregeling en het ontbreken van uniforme protocollen bij de telling en vaststelling van de uitslag. De toezichthoudende organen, het Onafhankelijk Kiesbureau (OKB) en het Centraal Hoofdstembureau (CHS), bleken niet in staat om effectief in te grijpen bij fouten en onregelmatigheden.

Een bijzonder ernstig probleem vormt het ontbreken van effectieve en tijdige rechtsbescherming. Verkiezingsgeschillen werden pas behandeld nadat politieke organen reeds waren geïnstalleerd op basis van betwiste uitslagen. Dit is volgens Yard in strijd met fundamentele rechtsbeginselen zoals rechtszekerheid, gelijkheid en legaliteit, evenals met internationale verplichtingen uit het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (IVBPR). De huidige rechtsbescherming werkt pas nadat de schade is ontstaan, waardoor daadwerkelijke rechterlijke toetsing haar effectiviteit verliest.

Om de Surinaamse situatie te duiden, vergelijkt Yard deze met internationale modellen van verkiezingsautoriteiten. Internationaal geldt de CEA als een kernvoorwaarde voor verkiezingsintegriteit. Electoral governance berust volgens internationale standaarden op onafhankelijkheid, transparantie en juridische afdwingbaarheid.

Yard onderscheidt drie modellen: het onafhankelijke model (Zuid-Afrika, India, Indonesië), het gemengde model (Mexico, Ghana) en het geïntegreerde model (Frankrijk). Suriname past volgens hem in geen van deze categorieën, maar kent een informeel en juridisch slecht afgebakend systeem zonder duidelijke instructie- of verantwoordingslijnen.

De auteur concludeert dat Suriname niet voldoet aan internationale standaarden, omdat een wettelijk gedefinieerde en onafhankelijke autoriteit ontbreekt. Hierdoor opereren actoren versnipperd, is er geen directe verantwoording aan De Nationale Assemblée (DNA) en blijft rechtsbescherming traag en fragmentarisch. Het ontbreken van een CEA vormt daarmee niet alleen een schending van internationale verplichtingen, maar belemmert ook structurele hervorming.

Yard pleit voor de oprichting van een CEA met een constitutionele en wettelijke basis. Deze autoriteit moet fungeren als centrale spil in het verkiezingsbestel en het gehele proces integraal aansturen. De oprichting is volgens hem geen beleidskeuze, maar een verdragsrechtelijke verplichting voortvloeiend uit artikel 25 IVBPR. Essentiële waarborgen zijn transparante benoemingsprocedures, budgettaire autonomie, verplichte rapportage aan DNA en effectieve rechtsbeschermingsmechanismen.

De taken van de CEA moeten wettelijk worden vastgelegd en omvatten voorbereiding, uitvoering, toezicht, normstelling, verantwoording en geschilbeslechting. Alleen een autoriteit met bindende coördinatie- en sanctiebevoegdheden kan de huidige lacunes structureel opvangen. Juridische verankering in de Grondwet en een Kiesautoriteitswet zijn daarbij noodzakelijk, evenals bescherming tegen politieke beïnvloeding.

Tot slot benadrukt Yard het belang van professionaliteit, capaciteitsopbouw en gefaseerde implementatie. Door lering te trekken uit andere Surinaamse autoriteiten, zoals de Maritieme Autoriteit Suriname (MAS), de Telecommunicatie Autoriteit Suriname (TAS) en het Nationaal Instituut voor Milieu en Ontwikkeling in Suriname (NIMOS), concludeert hij dat effectiviteit afhankelijk is van juridische verankering, deskundigheid en afdwingbare bevoegdheden. Zijn studie toont aan dat een onafhankelijke CEA in Suriname zowel noodzakelijk als haalbaar is en onderstreept het belang van bestuursrecht als fundament voor een stabiele democratische rechtsorde.

Carlo Jadnanansing