Deze bijdrage geeft aan waarom rechterlijke hervorming niet alleen een reactie moet zijn op een bestaand probleem, maar vooral een voorbereiding op een toekomstige behoefte. In het debat over hervormingen van de rechterlijke macht in Suriname keert steeds dezelfde vraag terug: waar is de probleemstelling? Zonder een duidelijk omschreven probleem in het heden, zo luidt het betoog, zijn ingrijpende hervormingen niet te rechtvaardigen. Die redenering klinkt logisch en wordt door verschillende politieke en maatschappelijke stemmen gedeeld. Maar zij gaat voorbij aan een wezenlijk aspect van goed bestuur: het vermogen om vooruit te denken.

Zo werd in De Nationale Assemblee gesteld dat het parlement zich bezighoudt met institutionele hervormingen terwijl grote delen van de samenleving kampen met belangrijke andere actuele problemen. Ook klinkt de zorg dat grondwets- en rechtsstatelijke wijzigingen alleen zinvol zijn wanneer zij een scherp afgebakend maatschappelijk probleem oplossen. Hervormen zonder duidelijke probleemanalyse zou leiden tot symboliek of gelegenheidswetgeving.

Die zorgen verdienen serieuze aandacht. Maar zij vertrekken vrijwel allemaal vanuit dezelfde aanname: dat hervormingen alleen terecht zijn als zij in reactie plaatsvinden op wat vandaag of gisteren zichtbaar is misgegaan. Een opvatting die haaks staat op de opdracht aan de regering om met vooruitziende blik te besturen. De echte probleemstelling ligt namelijk vóór ons.

Suriname staat aan de vooravond van een fundamentele verandering. Met de verwachte olie- en gasinkomsten zal de overheid worden geconfronteerd met een sterke toename van economische activiteit. Dat betekent niet simpelweg "meer geld", maar vooral meer complexiteit: grotere investeringen, ingewikkeldere contracten, omvangrijke aanbestedingen, intensiever toezicht en juridisch zwaardere dossiers. Bestuurlijke besluiten zullen grotere financiële en maatschappelijke gevolgen hebben, en rechterlijke uitspraken zullen zwaarder wegen voor economie, samenleving en internationale relaties. 

De kernvraag is daarom niet of de rechterlijke macht met de PG als onderdeel daarvan vandaag tekortschiet, maar of zij morgen voldoende capaciteit, organisatie en specialisatie heeft om deze toegenomen druk te dragen. Dit is de probleemstelling die in het huidige debat te weinig duidelijk wordt gemaakt.

Ook de vraag 'waarom men zo een haast heeft met de hervormingen' mist inzicht in echte nut en noodzaak van de voorgestelde hervormingen. Want wat nu gebeurt is geen overhaaste ingreep, maar een poging om tijdig kaders te stellen. Wetgeving, institutionele inrichting en rechterlijke capaciteit laten zich niet improviseren op het moment dat de druk al maximaal is. Zij vragen voorbereiding, afstemming, opleiding en implementatietijd. Als Suriname wacht tot de economische groei volledig voelbaar is, loopt het achter de feiten aan. Dan zijn er mogelijk genoeg middelen, maar dan ontbreekt het juridische fundament om die middelen ordelijk, rechtvaardig en controleerbaar te beheren. Tijdig hervormen is daarom echt geen luxe maar wijst juist op verstandig bestuur.

Het is ook een misvatting om aandacht voor rechterlijke hervorming tegenover sociale noden te plaatsen. Armoedebestrijding, economische ontwikkeling en sociale rechtvaardigheid vergen juist een overheid die complexe besluitvorming aankan en conflicten gezaghebbend kan beslechten. Zonder een goed functionerende rechtsstaat lopen middelen weg, ontstaat rechtsongelijkheid en wordt beleid moeilijk afdwingbaar.

Dit geldt in het bijzonder voor het local-contentbeleid. Dat beleid veronderstelt afdwingbare rechten voor Surinaamse ondernemers en burgers. Geschillen over aanbestedingen, participatie en contractvoorwaarden moeten tijdig, deskundig en onafhankelijk kunnen worden beoordeeld. Zonder voldoende rechterlijke capaciteit blijft local content een papieren belofte.

Regelmatig wordt ook gesteld dat eerst moet worden vastgesteld of het volk daadwerkelijk vertrouwen in de rechterlijke macht heeft verloren. Dat draait de volgorde om. Vertrouwen ontstaat niet uit enquêtes, maar uit ervaringen: uit voorspelbaar, consistent en capabel functioneren, juist onder druk. Suriname kent bovendien een lange institutionele geschiedenis waarin publiekelijk vragen zijn gesteld over rechtsbescherming en onafhankelijkheid. Dat zijn geen emoties, maar maatschappelijke signalen. Hervormingen zijn er dus niet om wantrouwen achteraf te bewijzen, maar om te voorkomen dat het zich verdiept.

De zoektocht naar een probleemstelling mag niet blijven steken in het bekende. De ware probleemstelling is de naderende toename van bestuurlijke en juridische complexiteit en de vraag of Suriname daarop voorbereid is. Hervorming van de rechterlijke macht is geen afleiding van sociale noden, maar een noodzakelijke investering in bestuurlijke en rechtsstatelijke draagkracht. Beginnen we pas met bouwen aan de noodzakelijke versterking van de rechtsstaat wanneer de inkomsten binnenstromen dan zijn we onherroepelijk te laat. De fundamenten in de zin van wettelijke kaders moeten nu worden gelegd. Niet omdat het systeem vandaag instort, maar omdat het morgen meer moet kunnen dragen.

Jim A. Yard
bestuurskundige/wetgevingsjurist